🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याच्या जीवनात कितीही मोठे दुःख आले तरी त्याच्या मुखातून कधीही खेदाचे शब्द बाहेर पडत नाहीत. तो परिस्थितीला दोष देत नाही. त्याचप्रमाणे, अनुकूल परिस्थिती किंवा सुख प्राप्त झाले असता तो आनंदाने उन्मत्त होत नाही किंवा अहंकारी बनत नाही. सुख आणि दुःख या दोन्ही द्वंद्वांमध्ये त्याचे मन अत्यंत स्थिर आणि शांत असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला परीक्षेत कमी गुण मिळतात तेव्हा रडत न बसणे आणि खूप यश मिळाले तरी हवेत न उडणे, म्हणजेच मनाचा समतोल राखणे, हे या ओवीचे शिक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली या ओवीतून सुख-दुःखातील अलिप्तता स्पष्ट करतात.

या ओवीत अर्जुन आपली मानसिक स्थिती श्रीकृष्णासमोर मांडत आहे. त्याला युद्धाचे परिणाम आणि आपले कर्तव्य माहित आहे, परंतु 'स्वकीय' लोकांबद्दलच्या मोहामुळे त्याचे मन विचलित झाले आहे. ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की, अर्जुनाला सत्य माहित असूनही भावनेचा पगडा त्याच्या विवेकावर भारी पडला आहे. हे केवळ अज्ञान नसून भावनेचा अतिरेक आहे, जो मनुष्याला कर्तव्यापासून परावृत्त करतो.

जेव्हा आपल्याला काय बरोबर आहे हे माहित असते, पण भावनांमुळे आपण गोंधळून जातो, तेव्हा आपण आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. उदाहरण: एखाद्या मित्राने चूक केली असताना त्याला टोकणे कठीण जाते, पण सत्यासाठी ते गरजेचे असते.

कुरुक्षेत्रावर आपल्या नातेवाईकांना पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि त्यामुळे झालेली त्याची व्याकुळता तो श्रीकृष्णाला सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, यज्ञ म्हणजे केवळ अग्नीतील आहुती नसून ते निस्वार्थ भावनेने केलेले विहित कर्म आहे. जेव्हा मनुष्य सृष्टीच्या नियमांनुसार आपली कर्तव्ये पार पाडतो, तेव्हा त्याला 'अभ्युदय' म्हणजे ऐहिक प्रगती आणि आध्यात्मिक उन्नती प्राप्त होते. ज्याप्रमाणे पौराणिक कामधेनू गाय आपल्या मालकाच्या सर्व इच्छा पूर्ण करते, त्याचप्रमाणे प्रामाणिकपणे केलेले कर्तव्य मनुष्याला अपेक्षित फळ मिळवून देते. हे सृष्टीचे चक्र परस्परावलंबित्वावर आधारित आहे.

आपल्या दैनंदिन कामालाच 'यज्ञ' मानून ते प्रामाणिकपणे करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाला यज्ञ मानून कष्ट केले, तर त्याला यशाची फळे नक्कीच मिळतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की निस्वार्थ कर्म (यज्ञ) हे प्रगतीचे साधन आणि सृष्टीच्या संतुलनाचा आधार कसे आहे.