🕉️संस्कृत सुभाषित

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जो पुरातन योग काळाच्या ओघात नष्ट झाला होता, तोच मी आज तुला पुन्हा सांगितला आहे. याचे कारण म्हणजे तू माझा निस्सीम भक्त आणि प्रिय मित्र आहेस. यावरून हे स्पष्ट होते की, ईश्वरी ज्ञान किंवा आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी केवळ बुद्धी असून चालत नाही, तर अंतःकरणात भक्ती आणि देवाशी असलेले प्रेमाचे नाते असणे आवश्यक आहे. भक्तीमुळेच कठीण रहस्ये उलगडतात.

आपल्या जीवनात जेव्हा आपण एखादी कला किंवा विद्या शिकतो, तेव्हा आपल्या गुरूंप्रती असलेली निष्ठा आणि प्रेम आपल्याला त्या विषयातील सखोल ज्ञान मिळवून देते. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा आपल्या शिक्षकांशी प्रामाणिक आणि नम्र असतो, तेव्हा शिक्षक त्याला पुस्तकाबाहेरचे व्यावहारिक अनुभव आणि गुपिते आनंदाने सांगतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला हे स्पष्ट करत आहेत की, ते त्यालाच हा श्रेष्ठ योग का सांगत आहेत, ज्यामध्ये भक्ती आणि मैत्रीचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, मोक्ष मिळवण्यासाठी किंवा आध्यात्मिक प्रगतीसाठी हातातील कर्मे सोडून देण्याची गरज नाही. कर्माचा त्याग करणे हा खरा संन्यास नसून, कर्माच्या फळाची अभिलाषा किंवा 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी काम करत आहे' ही भावना सोडणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता, विहित कर्तव्य म्हणून आणि शास्त्रशुद्ध पद्धतीने (यथाविधि) कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, उलट ते चित्तशुद्धीला कारणीभूत ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जसे की विद्यार्थी अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत न राहता, 'मी माझा अभ्यास पूर्ण निष्ठेने आणि योग्य पद्धतीने करेन' यावर लक्ष केंद्रित करावे. यामुळे कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक ताण कमी होतो.

निष्काम कर्मयोगाचे आचरण कसे करावे आणि कर्माचा त्याग न करताही मुक्त कसे व्हावे, याचे मार्गदर्शन माउली येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत श्रीकृष्ण अर्जुनाला उपदेश करत आहेत की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे कोणतेही कारण उरलेले नाही. मनातील संभ्रम (झकविली) झटकून टाकणे आवश्यक आहे. अज्ञानामुळे निर्माण झालेली ही व्याकुळता किंवा दुःख पूर्णपणे व्यर्थ आहे. ज्ञानी माणसाने सत्याचा स्वीकार करून कर्तव्याला सामोरे जावे, असे येथे सुचवले आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या अपयशाने किंवा संकटाने खचून जातो, तेव्हा रडत बसण्यापेक्षा त्या परिस्थितीचा स्वीकार करून पुढे जाणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले म्हणून रडत बसण्यापेक्षा, पुढच्या वेळी अधिक चांगला अभ्यास करण्याचा निर्धार करणे म्हणजे 'वृथा उद्वेग' सोडणे होय.

आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या मनातील गोंधळ दूर करून व्यर्थ शोक थांबवण्यास सांगत आहेत.