🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचे निरूपण करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य देहाने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने कर्मात अकर्म पाहतो आणि जो कर्मे सोडून बसला असूनही मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करतो (म्हणजेच अकर्मात कर्म पाहतो), तोच खरा ज्ञानी होय. आत्मज्ञानामुळे ज्याचा अहंकार नष्ट झाला आहे, तोच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पाचे यश मिळाल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सर्वांच्या सहकार्याला देणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जेव्हा मनुष्य आपल्या कर्माच्या फळाचा आणि मनातील वासनांचा त्याग करतो, तेव्हा त्याला जे सुख मिळते ते अतुलनीय असते. संन्यास म्हणजे केवळ बाह्य त्याग नव्हे, तर बुद्धीने आसक्ती सोडणे होय. हेच शाश्वत सुखाचे मूळ आहे. माउली अर्जुनाला सांगतात की, मनाची शांती मिळवण्यासाठी फलाशेचा त्याग करणे हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे.

आपण जेव्हा एखादे काम करतो, तेव्हा त्याच्या निकालाची (रिझल्टची) चिंता न करता केवळ आनंदाने काम केले तर आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना आणि अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व पटवून देताना माउली या ओवीची रचना करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा स्वभावतःच पूर्ण भरलेला असतो. पावसाळ्यात अनेक ओढे आणि नद्या येऊन त्याला मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा ओलांडून बाहेर येत नाही. तसेच उन्हाळ्यात नद्या आटल्या तरी तो आटत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याचे अंतःकरण आत्मज्ञानाने तृप्त झाले आहे, असा स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या उपभोगांनी किंवा बाह्य परिस्थितीने विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात सदैव स्थिर आणि शांत असतो.

आपल्या आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळाले तरी गर्वाने हुरळून जाऊ नये आणि संकट आले तरी खचून जाऊ नये. समुद्रासारखा संयम बाळगणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.