🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायाची सुरुवात करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, आता मी तुम्हाला 'आत्मसंयम योगा'विषयी सांगणार आहे. हा योग केवळ तांत्रिक क्रियांचा संच नसून, तो प्रत्यक्ष आत्म-अनुभवाने सिद्ध झालेला आणि अत्यंत पवित्र असा मार्ग आहे. हा मार्ग साधकासाठी अत्यंत सुखकारक आणि सुंदर आहे. या योगाचे स्वरूप मी अत्यंत स्पष्टपणे आणि सविस्तरपणे मांडणार आहे. तरी श्रोत्यांनी आपले सर्व लक्ष केंद्रित करून या विवेचनाचा स्वीकार करावा, अशी विनंती महाराज करतात.

कोणतेही नवीन आणि महत्त्वाचे काम सुरू करताना ते पूर्ण एकाग्रतेने आणि शांत चित्ताने ऐकणे किंवा समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ: वर्गात नवीन धडा शिकताना विद्यार्थ्यांनी आपले पूर्ण लक्ष शिक्षकांकडे दिल्यास तो विषय उत्तम समजतो.

भगवद्गीतेच्या सहाव्या अध्यायावर भाष्य करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज या अध्यायातील 'आत्मसंयम योगा'ची प्रस्तावना करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करत आहे की, त्याने रथाला दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभे करावे. अर्जुनाला हे पाहायचे आहे की दुर्योधनाच्या बाजूने कोणते योद्धे लढायला आले आहेत. हे योद्धे केवळ सामान्य सैनिक नसून युद्धकलेत अत्यंत प्रवीण (अतिप्रवीण) आणि युद्धासाठी पूर्णपणे सज्ज (सन्नद्ध) आहेत. अर्जुनाची ही कृती त्याच्या युद्धाप्रति असलेल्या गांभीर्याला आणि शत्रूच्या शक्तीचे अचूक आकलन करण्याच्या इच्छेला दर्शवते. कोणत्याही संघर्षापूर्वी प्रतिस्पर्ध्याची क्षमता जाणून घेणे हा एक महत्त्वाचा रणनीतीचा भाग आहे.

कोणतेही मोठे काम किंवा स्पर्धा सुरू करण्यापूर्वी आपल्या समोर असलेली आव्हाने आणि प्रतिस्पर्धी यांची नीट पारख करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या महत्त्वाच्या परीक्षेला बसण्यापूर्वी मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका पाहून परीक्षेच्या काठिण्य पातळीचा अंदाज घेणे.

कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी, अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये नेण्यास सांगतो जेणेकरून तो शत्रू पक्षाचे आणि त्यांच्या तयारीचे निरीक्षण करू शकेल.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अद्वैत सिद्धांताचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, अविद्या (अज्ञान) आणि तिचे कार्य (हा प्रपंच किंवा देहबुद्धी) हे स्वतंत्र नसून केवळ भासमान आहेत. ज्याप्रमाणे आकाशात कधी कधी निळिमा किंवा ढग भासतात, पण ते आकाशापेक्षा वेगळे नसतात आणि शेवटी आकाशातच विरून जातात, तसेच हे अज्ञान आत्मज्ञानानंतर वेगळे कोठे न जाता आत्मतत्वामध्येच विलीन होते. आत्मा हाच एकमेव सत्य असून अज्ञानाचा नाश हा आत्मस्वरूपाच्या प्राप्तीचाच एक भाग आहे.

आपल्या मनातील भीती किंवा गैरसमज हे अज्ञानामुळे असतात. जेव्हा आपल्याला सत्य परिस्थिती समजते, तेव्हा ती भीती मनातल्या मनातच नष्ट होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून आपण घाबरतो, पण उजेडात तो साप दोरीतच 'नाहीसा' होतो, तद्वतच ज्ञानाने अज्ञान नष्ट होते.

आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर अज्ञानाचा लय आत्मस्वरूपात कसा होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.