🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सावध करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, युद्धाच्या वेळी अशा प्रकारे मोहग्रस्त होणे आणि कर्तव्यापासून पळ काढणे हे एका श्रेष्ठ वीराला शोभत नाही. तू तुझ्या बुद्धीला भ्रमात का टाकत आहेस? स्वतःच्या विवेकाने विचार कर की ही वेळ शोक करण्याची नसून क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्याची आहे. मनाचा हा दुबळेपणा तुला साजेसा नाही.

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो, तेव्हा भावनांच्या आहारी न जाता आपल्या कर्तव्याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटल्यास घाबरून न जाता 'अभ्यास करणे हेच माझे कर्तव्य आहे' असा विचार करून अभ्यासाला लागणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धप्रसंगी अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि गोंधळ दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात. ज्या साधकाने विवेकाच्या बळावर अज्ञानाचे मूळ (अहंकार आणि अविद्या) मुळासकट उपटून टाकले आहे, त्याच्यासाठी कर्माचे बंधन उरत नाही. येथे 'वाळवण' हा शब्द वापरून ज्ञानेश्वर सुचवतात की, ज्याप्रमाणे वाळलेले बी पुन्हा अंकुरित होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाने दग्ध झालेली कर्मे पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवू शकत नाहीत. असा पुरुष साक्षात ज्ञानस्वरूप होतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ फळाच्या आशेने न करता, कर्तव्याच्या भावनेने आणि पूर्ण समजुतीने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेसाठी न वाचता विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केल्यास परीक्षेची भीती उरत नाही.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या पुरुषाची लक्षणे आणि ज्ञानामुळे कर्माचे बंधन कसे नष्ट होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानेश्वरी ग्रंथाच्या आणि मराठी भाषेच्या सौंदर्याचे वर्णन करत आहेत. 'अभिनव वाग्विलास' म्हणजे शब्दांचा असा वापर जो अत्यंत नवीन आणि मोहक आहे. 'चातुर्याचा सौरस' म्हणजे यात केवळ कोरडे ज्ञान नसून बुद्धिमत्तेचा गोडवा किंवा रस आहे. 'प्रमेयाचा सुवास' म्हणजे आध्यात्मिक सिद्धांतांचा सुगंध या ग्रंथातून सर्वत्र पसरत आहे. थोडक्यात, हा ग्रंथ बुद्धीला आणि मनाला आनंद देणारा ज्ञानाचा स्रोत आहे.

आपण जेव्हा कोणतेही काम करतो, तेव्हा त्यात केवळ कौशल्य नसावे, तर त्यात नाविन्य आणि गोडवा असावा. उदाहरणार्थ, संवाद साधताना केवळ माहिती न देता ती समोरच्याला पटेल अशा गोड भाषेत सांगावी.

संत ज्ञानेश्वर महाराज ग्रंथाच्या सुरुवातीला आध्यात्मिक ज्ञानाच्या आणि भाषेच्या समृद्धीचे वर्णन करत आहेत.