🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा समर्थ लोक असतात, त्यांच्या कृतीचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या भगवद्गीतेतील तत्त्वाचा हा विस्तार आहे. जर एखादी श्रेष्ठ व्यक्ती नीतिमत्तेने आणि कर्तव्याने वागली, तर समाज आपोआपच त्या मार्गाचे अनुसरण करतो. नेत्याचे किंवा मार्गदर्शकाचे वर्तन हे समाजासाठी एक 'प्रमाण' (Standard) ठरते, म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी नेहमी आदर्श आचरण ठेवले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी मंडळी शिस्तीने आणि प्रेमाने वागली, तर मुलेही तसेच संस्कार आत्मसात करतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही त्याचेच अनुकरण करतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्यांनी आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेतला आहे, त्यांना बाह्य विषयांची ओढ उरत नाही. ते स्वतःच्याच ठायी इतके तल्लीन होतात की त्यांना बाह्य जगाचा विसर पडतो. अशा प्रकारे द्वैत संपून ते स्वतःच स्वतःचे सुख बनतात. ही अवस्था म्हणजे केवळ शब्दांनी वर्णन करण्यापलीकडचा परमानंद आहे, जिथे भक्त आणि भगवंत किंवा ज्ञाता आणि ज्ञेय असा भेद उरत नाही.

जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने करतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोंधळाचा त्रास होत नाही. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा आवडीचा विषय वाचतो, तेव्हा तो त्यात इतका रंगून जातो की त्याला वेळेचे भान राहत नाही आणि त्याला त्या अभ्यासातून आनंद मिळतो.

आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्या महात्म्याच्या स्थितीचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'जीवन्मुक्ती'चे लक्षण सांगत आहेत. सामान्य माणूस सुखासाठी बाह्य जगावर आणि विषयांवर अवलंबून असतो, परंतु जो योगी आपल्या अंतरात्म्यात डोकावतो, त्याला तिथेच अक्षय सुखाचा ठेवा सापडतो. 'आत्मबोध' म्हणजे स्वतःचे खरे स्वरूप ओळखणे. ज्याला हे ज्ञान झाले आहे, त्याचे मन बाह्य जगातील द्वंद्वांनी (सुख-दुःख) विचलित होत नाही. असा पुरुष देहाने या जगात वावरत असला, तरी त्याचे अस्तित्व परब्रह्माशी एकरूप झालेले असते. त्याला मोक्षासाठी मृत्यूची वाट पाहावी लागत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य गोष्टींमध्ये (उदा. नवीन वस्तू खरेदी करणे किंवा इतरांची स्तुती) आनंद शोधतो, जो तात्पुरता असतो. या ओवीचा वापर करून आपण हे शिकू शकतो की, जेव्हा आपण ध्यान किंवा शांत चिंतनाद्वारे स्वतःच्या मनाशी जोडले जातो, तेव्हा आपल्याला मिळणारी शांती ही कायमस्वरूपी असते. उदाहरणार्थ, कामाच्या तणावात बाहेरून उपाय शोधण्यापेक्षा ५ मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास आंतरिक सुख मिळते.

बाह्य विषयांत सुख न शोधता स्वतःच्या अंतरात्म्यात सुख शोधणाऱ्या जीवन्मुक्त महात्म्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.