←
गुरुवार, 26 जुलै 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 11

तरी अवधारां महाराज । जे सकळ कळांचे निज । जेथूनि शब्दब्रह्मीं भोज । प्रगटे कीं ॥ ११ ॥

"Now listen, O Great Lord, who is the very essence of all arts, from whom the splendor of the Word-Brahman (Vedas) manifests."

अवधारां Verb
Avadharam
लक्ष देऊन ऐका
Listen attentively
सकळ Adjective
Sakal
सर्व
All
कळांचे Noun
Kalanche
कलांचे
Of arts
निज Noun
Nij
स्वतःचे स्थान / मूळ
Original source
शब्दब्रह्मीं Noun
Shabdabrahmi
वेदांमध्ये
In the Vedas
भोज Noun
Bhoj
शोभा / आनंद
Splendor / Enjoyment
प्रगटे Verb
Pragate
प्रकट होते
Manifests

💡 अर्थ

हे महाराज (गणेशा), आपण सर्व कलांचे मूळ स्थान आहात. आपल्यापासूनच वेदांची (शब्दब्रह्माची) शोभा प्रकट होते, हे लक्षात घ्या.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'कलांचे अधिष्ठान' म्हणून करतात. ते म्हणतात की, जगातील सर्व ६४ कला आणि विद्यांचे मूळ स्थान गणेशच आहे. 'शब्दब्रह्म' म्हणजे वेद आणि उपनिषदे. या वेदांमधील जे ज्ञान आणि सौंदर्य (भोज) आहे, ते गणेशाच्या कृपेनेच जगासमोर आले आहे. गणेश हा बुद्धीची देवता असल्याने सर्व वैचारिक आणि सृजनात्मक कार्यांचा तो उगम आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतेही नवीन कौशल्य किंवा कला शिकताना आपण त्या विषयाच्या मुळाशी जावे आणि नम्रता ठेवावी. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा चित्रकला शिकतो, तेव्हा त्याने केवळ तंत्र न शिकता त्या कलेमागील भाव आणि परंपरेचा आदर करावा.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाची वंदना करत आहेत आणि त्याला सर्व कलांचे आणि वेदांचे उगमस्थान मानत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 82

म्हणोनि विषयांतें न सेविजे । आणि इंद्रियां नियमिजे । तरीच प्रज्ञा स्थिरावु पाविजे । अर्जुना पैं ॥ ८२ ॥

"Therefore, do not indulge in sense objects and regulate the senses; only then will the intellect attain stability, O Arjuna."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
विषयांतें Noun
Vishayante
विषयांना (इंद्रिय सुखांना)
To the sense objects
न सेविजे Verb
Na Sevije
सेवन करू नये
Should not indulge
नियमिजे Verb
Niyamije
ताबा ठेवावा / नियमन करावे
Should regulate / control
प्रज्ञा Noun
Pradnya
बुद्धी
Intellect / Wisdom
स्थिरावु Noun
Sthiravu
स्थिरता
Stability

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, विषयांचा उपभोग घेऊ नये आणि आपल्या इंद्रियांवर ताबा ठेवावा. असे केल्यानेच माणसाची बुद्धी स्थिर होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य विषयांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) आहारी जातो, तोपर्यंत त्याचे मन विचलित राहते. इंद्रिये जेव्हा स्वैरपणे विषयांकडे धावतात, तेव्हा बुद्धी स्थिर राहू शकत नाही. म्हणून, जर आत्मज्ञान प्राप्त करायचे असेल किंवा बुद्धी स्थिर करायची असेल, तर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करणे आणि त्यांच्यावर संयम मिळवणे अत्यंत आवश्यक आहे. हाच स्थितप्रज्ञ होण्याचा खरा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

अभ्यास करताना मोबाईल किंवा टीव्ही यांसारख्या गोष्टींकडे लक्ष न देता मनावर ताबा ठेवला, तरच एकाग्रता वाढते आणि परीक्षेत यश मिळते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, बुद्धी स्थिर करण्यासाठी इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 50

जेथें मनाचें धांवणें खुंटलें । जेथें बुद्धीचें पाऊल सांडलें । जेथें अहंकाराचें रूप हारपलें । तेंचि रूप माझें ॥

"Where the mind's wandering stops, where the intellect's step is lost, where the form of ego vanishes, that is My form."

मनाचें Noun
Manache
मनाचे
of the mind
धांवणें Noun
Dhavane
भटकणे किंवा धावणे
wandering or running
खुंटलें Verb
Khuntale
थांबले किंवा खुंटले
stopped or ceased
बुद्धीचें Noun
Buddhiche
बुद्धीचे
of the intellect
हारपलें Verb
Harapale
हरवले किंवा नाहीसे झाले
lost or vanished
अहंकाराचें Noun
Ahankarache
अहंकाराचे (मी पणाचे)
of the ego

💡 अर्थ

जिथे मनाचे भटकणे थांबते, जिथे बुद्धीची विचार करण्याची शक्ती संपते आणि जिथे 'मी'पणा (अहंकार) पूर्णपणे नाहीसा होतो, तेच माझे खरे स्वरूप आहे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मस्वरूपाचे किंवा ईश्वराच्या खऱ्या रूपाचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. ते सांगतात की, जोपर्यंत मन विषयांच्या मागे धावत आहे, तोपर्यंत ईश्वराची प्राप्ती होत नाही. जेव्हा योगाभ्यासाने किंवा भक्तीने मन स्थिर होते, बुद्धीचे तर्क-वितर्क थांबतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे जेव्हा मनुष्याचा अहंकार गळून पडतो, तेव्हाच त्याला परमात्म्याचा अनुभव येतो. ही अवस्था शब्दांच्या पलीकडची आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा आपण खूप गर्विष्ठ होतो, तेव्हा आपण या ओवीची आठवण ठेवून आपला अहंकार कमी करण्याचा प्रयत्न करावा. शांत राहिल्याने आपल्याला योग्य निर्णय घेता येतात.

📌 संदर्भ

या ओवीत श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून) अशा स्थितीचे वर्णन करत आहेत जिथे जीवात्मा परमात्म्यात विलीन होतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा