←
बुधवार, 25 जुलै 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 279

जैसा पूर्ण सरितेचा ओघ। समुद्रु पावे वेगु। परी तो न सांडी आपली मर्यादा। तैसाचि तोही सदा॥

"As the flow of a full river reaches the ocean with speed, yet the ocean does not leave its boundary, so is he always."

सरितेचा Noun
Saritecha
नदीचा
Of the river
ओघ Noun
Ogh
प्रवाह
Flow
वेगु Noun
Vegu
वेग किंवा गती
Speed or velocity
सांडी Verb
Sandi
सोडणे किंवा ओलांडणे
To leave or cross
मर्यादा Noun
Maryada
सीमा किंवा शिस्त
Boundary or limit
तैसाचि Adverb
Taisachi
त्याचप्रमाणे
In the same way

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नद्यांचे पाणी वेगाने समुद्राला मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याचप्रमाणे स्थितप्रज्ञ पुरुष असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या स्थिरतेचे वर्णन करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांना पूर येतो आणि त्या सर्व नद्यांचे पाणी अत्यंत वेगाने समुद्रात जाऊन मिळते. एवढे प्रचंड पाणी मिळूनही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या मर्यादेतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या बुद्धीला आत्मज्ञानाचा स्पर्श झाला आहे, अशा पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे विषय किंवा भोग प्राप्त झाले तरी, त्याचे मन विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपाच्या शांतीमध्ये सदैव स्थिर असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळाले किंवा संकट आले तरी समुद्रासारखे शांत आणि संयमी राहावे. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून गर्विष्ठ होऊ नये आणि कमी मिळाले म्हणून निराश होऊ नये.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची मानसिक स्थिरता समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट केली आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 223

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥

हें शस्त्रें न तोडवे । अग्नीनें न जळवे । पाणीनें न भिजवे । वारा न शोषी ॥ २२३ ॥

"This cannot be cut by weapons, nor burnt by fire; it cannot be wetted by water, nor dried by the wind."

हें Pronoun
He
हा (आत्मा)
This (Soul)
शस्त्रें Noun
Shastre
शस्त्राने
By weapons
तोडवे Verb
Todave
कापले जाणे
To be cut
अग्नीनें Noun
Agnine
आगीने
By fire
जळवे Verb
Jalave
जाळले जाणे
To be burnt
भिजवे Verb
Bhijave
ओले होणे
To be wetted
शोषी Verb
Shoshi
सुकवणे
To dry up

💡 अर्थ

या आत्म्याला शस्त्रे तोडू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी भिजवू शकत नाही आणि वारा सुकवू शकत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, आत्मा हा भौतिक पदार्थांच्या पलीकडचा आहे. ज्याप्रमाणे आपण एखादी वस्तू शस्त्राने कापतो, तसे आत्म्याला कापता येत नाही कारण तो निराकार आहे. अग्नी त्याला स्पर्श करू शकत नाही, पाणी त्याला ओले करू शकत नाही आणि वारा त्याला सुकवू शकत नाही. थोडक्यात, निसर्गातील कोणतीही शक्ती आत्म्याचा नाश करू शकत नाही. हे आत्मतत्त्व शाश्वत आणि अनंत आहे, हेच अर्जुनाला समजावून सांगितले आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला शारीरिक किंवा मानसिक त्रास होतो, तेव्हा 'मी केवळ हे शरीर नसून एक अविनाशी आत्मा आहे' हा विचार केल्यास भीती आणि दुःख कमी होते. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रिय वस्तूचे नुकसान झाले तरी स्वतःचे आंतरिक धैर्य ढळू न देणे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेतील श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे अमरत्व अर्जुनाला पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 200

म्हणौनि तूं पांडवा | याचि मार्गे चालावा | जेणें विश्व हे विसावा | पावे पैं गा || २०० ||

"Therefore, O Pandava (Arjuna), you should walk on this very path, by which the world attains peace."

म्हणौनि Adverb
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
पांडवा Noun
Pāṇḍavā
अर्जुना
O Arjuna
मार्गे Noun
Mārge
मार्गाने
By the path
चालावा Verb
Cālāvā
चालावे किंवा आचरण करावे
Should walk or follow
विश्व Noun
Viśva
जग किंवा सृष्टी
The world or universe
विसावा Noun
Visāvā
विश्रांती किंवा शांती
Rest or peace
पावे Verb
Pāve
मिळेल किंवा प्राप्त होईल
Attains or reaches

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू याच मार्गाने (निःस्वार्थ कर्ममार्गाने) चालले पाहिजेस, ज्यामुळे या जगाला सुख आणि शांती मिळेल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत लोकसंग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, श्रेष्ठ व्यक्तीने आपले कर्तव्य नि:स्वार्थ बुद्धीने पार पाडले पाहिजे. जेव्हा एखादा ज्ञानी पुरुष फळाची आशा न धरता कर्म करतो, तेव्हा तो समाजासमोर एक आदर्श ठेवतो. जर अशा व्यक्तीने कर्म करणे सोडले, तर सामान्य लोक गोंधळून जातील. म्हणून, जगाच्या कल्याणासाठी आणि विश्वातील सुव्यवस्था टिकवून ठेवण्यासाठी (विश्व विसावा), अर्जुनाने आपल्या विहित कर्माचे आचरण करावे, असा उपदेश येथे दिला आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या जबाबदाऱ्या अशा प्रकारे पार पाडणे की ज्यामुळे समाजाचे भले होईल. उदाहरणार्थ, आपण आपले काम प्रामाणिकपणे केले तर त्याचा फायदा संपूर्ण समाजाला होतो आणि सर्वांना सुख मिळते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून लोककल्याणासाठी कर्माचे आचरण कसे असावे हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा