🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (ज्ञानाचा मार्ग) आणि कर्मयोग (निष्काम कर्माचा मार्ग) हे मुळात एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच शरीराचे दोन अवयव वेगळे दिसले तरी ते एकाच जीवाला आधार देतात, तसेच हे दोन्ही मार्ग एकाच मोक्षप्राप्तीकडे नेतात. केवळ ज्यांच्याकडे आत्मज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांनाच या दोन मार्गांमध्ये भेद किंवा फरक जाणवतो. ज्ञानी व्यक्तीला या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच असल्याचे उमजते.

आपल्या दैनंदिन जीवनात काम आणि भक्ती यांना वेगळे समजू नका. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी मनापासून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता अभ्यास करत असेल, तर तो अभ्यासच त्याचा 'योग' आणि 'संन्यास' दोन्ही ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांच्यातील तात्विक एकत्व स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक अवस्थेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात नद्या येऊन मिळाल्या तरी तो आपली मर्यादा ओलांडत नाही आणि नद्या नाही मिळाल्या तरी तो आटत नाही, तो सदैव स्वतःमध्येच पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या सर्व वासना मावळल्या आहेत, असा पुरुष बाह्य विषयांच्या प्राप्तीने हुरळून जात नाही किंवा त्यांच्या अभावाने दुःखी होत नाही. तो 'पूर्णकाम' असतो, कारण त्याचे सुख बाह्य जगावर अवलंबून नसून ते त्याच्या अंतरात्म्यात असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपेक्षित गोष्ट मिळत नाही, तेव्हा चिडचिड न करता समुद्रासारखे शांत राहणे आणि आपल्याकडे जे आहे त्यात समाधान मानणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याचे मानसिक स्थैर्य स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे नदीच्या पलीकडच्या काठाला जाण्यासाठी नावेचा आधार घेणे अनिवार्य असते, पण काठावर पोहोचल्यावर ती नाव सोडावी लागते, तसेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी सुरुवातीला विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्माचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती सोडणे होय. कर्माच्या साहाय्यानेच मनुष्य कर्माच्या पलीकडे असलेल्या स्थितीला पोहोचू शकतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ निकालाची काळजी न करता, आपले काम उत्तम प्रकारे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे. जसे विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास (कर्म) करतात जेणेकरून त्यांना ज्ञान (पैलतीर) मिळेल.

कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा उपयोग साधना म्हणून कसा करावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.