←
शुक्रवार, 13 जुलै 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 283

मग विषयांचिया आठवणी। सवेंचि अभिलाषा वाढे मनीं। तेथ उपजे कामु जाणीं। तयापासोनि॥

"Then, by remembering the objects of the senses, a longing immediately grows in the mind; know that from that longing, desire is born."

विषयांचिया Noun
Vishayanchiya
विषयांच्या (इंद्रिय भोगांच्या)
Of sensory objects
आठवणी Noun
Aathavani
स्मरणाने किंवा चिंतनाने
By remembering or contemplating
अभिलाषा Noun
Abhilasha
ओढ किंवा आसक्ती
Attachment or longing
उपजे Verb
Upaje
निर्माण होते किंवा जन्मते
Arises or is born
कामु Noun
Kamu
कामवासना किंवा तीव्र इच्छा
Lust or intense desire
सवेंचि Adverb
Savenchi
लगेचच किंवा त्याबरोबरच
Immediately

💡 अर्थ

जेव्हा आपण विषयांचे (भोगवस्तूंचे) चिंतन करतो, तेव्हा मनात त्यांच्याबद्दल ओढ निर्माण होते. त्या ओढीतूनच मग तीव्र इच्छा किंवा काम वासना निर्माण होते.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे मानवी मनाच्या अध:पाताची पहिली पायरी स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य इंद्रियविषयांचे (उदा. रूप, रस, गंध) सतत चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्या मनात त्या विषयाबद्दल आसक्ती निर्माण होते. ही आसक्ती वाढली की त्याचे रूपांतर 'कामात' (तीव्र इच्छेत) होते. मनाची ही प्रक्रिया अत्यंत सूक्ष्म असते, जिथे केवळ विचारातून कृतीची आणि बंधनाची सुरुवात होते. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'ध्यायतो विषयान्पुंसः' या श्लोकावर आधारित आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर आपल्याला वाईट सवयींपासून दूर राहायचे असेल, तर त्या गोष्टींचा विचार करणे थांबवले पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर कोणाला जंक फूड सोडायचे असेल, तर त्याने त्याचे फोटो पाहणे किंवा त्याबद्दल विचार करणे टाळले पाहिजे, कारण केवळ विचारातूनच ते खाण्याची तीव्र इच्छा निर्माण होते.

📌 संदर्भ

इंद्रियविषयांचे चिंतन केल्याने मनुष्याचे पतन कसे सुरू होते, याची प्रक्रिया ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 53

तरी तेथ सेवा तरी कीजे । आणि साष्टांग तरी नमिजे । मग जे जे पुसिजे । ते सांगावे तयां ॥

"There, one should perform service and offer full prostrations; then, whatever is asked, they (the Gurus) shall explain."

सेवा Noun
Seva
शुश्रूषा किंवा सेवा
Service
साष्टांग Adjective
Sashtanga
आठ अंगांसह नमस्कार
Prostration with eight limbs
नमिजे Verb
Namije
नमस्कार करावा
Should bow
पुसिजे Verb
Pusije
विचारावे
Should ask
तयां Pronoun
Tayan
त्यांना (गुरूंना)
To them (the Gurus)

💡 अर्थ

तिथे (गुरूंच्या ठिकाणी) सेवा करावी आणि त्यांना साष्टांग नमस्कार करावा. मग जे काही विचारायचे असेल, ते त्यांना विचारावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञान प्राप्त करण्याची पद्धत सांगतात. ते म्हणतात की, ज्या ठिकाणी आत्मज्ञानाचा अनुभव देणारे सद्गुरू आहेत, तिथे जाऊन त्यांची मनापासून सेवा करावी. अहंकाराचा त्याग करून त्यांना साष्टांग दंडवत घालावा. जेव्हा शिष्य अशा प्रकारे नम्र होतो आणि सेवाभावाने गुरूंच्या जवळ जातो, तेव्हाच त्याला प्रश्न विचारण्याचा अधिकार प्राप्त होतो. अशा नम्र शिष्याने विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे गुरू आनंदाने देतात आणि त्याला ज्ञानबोध करतात. हे केवळ माहिती मिळवणे नसून गुरू-शिष्य परंपरेतील एक पवित्र समर्पण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात एखादी कला किंवा विद्या शिकताना आपल्या मार्गदर्शकांप्रती नम्रता ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला संगीताचे शिक्षण घ्यायचे असेल, तर गुरूंचा आदर केल्यास आणि त्यांच्या सूचनेनुसार सराव (सेवा) केल्यास विद्या लवकर प्राप्त होते.

📌 संदर्भ

सद्गुरूंना शरण जाऊन ज्ञान कसे प्राप्त करून घ्यावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 27

जेणें विषयांचें नांव न घेइजे । आणि इंद्रियांसीं नियमिजे । तें सांख्य ह्मणूनि जाणिजे । अर्जुना पां ॥ २७ ॥

"That path where sense-objects are not even named, and the senses are controlled, know that to be Sankhya, O Arjuna."

विषयांचें Noun
Viṣayāñcēṃ
इंद्रियांच्या भोगांचे
of sense objects
नांव Noun
Nāṃva
नाव किंवा उल्लेख
name or mention
न घेइजे Verb
Na ghē'ijē
घेतले जात नाही
is not taken
इंद्रियांसीं Noun
Indriyānsīṃ
इंद्रियांना
to the senses
नियमिजे Verb
Niyamijē
संयमित केले जाते
is regulated/controlled
जाणिजे Verb
Jāṇijē
ओळखावे किंवा समजावे
should be known

💡 अर्थ

ज्या मार्गामध्ये विषयांचे नावही घेतले जात नाही आणि इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला जातो, त्याला 'सांख्य' मार्ग असे म्हणतात, हे अर्जुना लक्षात घे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांख्य योगाची व्याख्या स्पष्ट करतात. सांख्य योगी हा केवळ बाह्यतः इंद्रियांना रोखत नाही, तर त्याच्या अंतःकरणात विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपलेली असते. जेव्हा साधक विवेकाच्या बळावर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करतो आणि मनात विषयांचा विचारही येऊ देत नाही, तेव्हा ती स्थिती सांख्य योगाची असते. हे केवळ शारीरिक दमन नसून मानसिक आणि बौद्धिक स्तरावरील शुद्धीकरण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांपासून स्वतःला दूर ठेवून मनाला अभ्यासात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

सांख्य योगाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे आणि वैराग्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा