←
शुक्रवार, 22 जून 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 27

तंव तिये सैन्ये दोन्ही । देखिली अर्जुने नयनीं । गोत्रज आणि आप्त जनीं । भरलीं आहाती ॥ २७ ॥

"Then Arjuna saw both the armies with his eyes; they were filled with his kinsmen and relatives."

तंव Adverb
Taṃva
तेव्हा
Then
सैन्ये Noun
Sainye
लष्कर / सेना
Armies
नयनीं Noun
Nayanīṃ
डोळ्यांनी
With eyes
गोत्रज Noun
Gotraja
एकाच कुळातील नातेवाईक
Kinsmen
आप्त Noun
Āpta
जवळचे लोक / इष्टमित्र
Dear ones
भरलीं Verb
Bharalīṃ
व्यापलेली / उपस्थित
Filled / Present

💡 अर्थ

तब अर्जुन ने अपनी आँखों से दोनों सेनाओं को देखा और पाया कि वे उसके अपने सगे-संबंधियों और प्रियजनों से भरी हुई थीं।

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन जेव्हा बारकाईने पाहतो, तेव्हा त्याला केवळ शत्रू दिसत नाहीत, तर आपले काका, आजोबा, गुरु, भाऊ आणि मित्र दिसतात. हे 'माझेपण' किंवा 'ममत्व' त्याच्या मनात गोंधळ निर्माण करते. युद्धाच्या कर्तव्यापेक्षा रक्ताच्या नात्याचा मोह वरचढ ठरू लागतो, हे या ओवीतून सूचित होते. अर्जुनाचा हा विषाद (दुःख) त्याच्या वैयक्तिक ओळखीमुळे आणि नात्यांच्या गुंत्यामुळे निर्माण झाला आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादा कठीण निर्णय घेतो, तेव्हा कधीकधी आपल्या भावना किंवा नात्यांचा अडथळा येतो. अशा वेळी आपण कर्तव्याला महत्त्व द्यावे की नात्याला, हा पेच पडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याला आपल्याच नातेवाईकाने केलेल्या चुकीबद्दल शिक्षा द्यायची असेल, तेव्हा त्याने वैयक्तिक भावना बाजूला ठेवून न्याय करावा.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर युद्धाला सुरुवात होण्यापूर्वी अर्जुन रथात बसून दोन्ही सैन्यांचे निरीक्षण करतो आणि त्याला तिथे आपलेच नातेवाईक दिसतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 32

हें संग्रामु नव्हे पाहीं । हें उघडें स्वर्गद्वारचि आही । कीं क्षत्रियांसीं यावांचूनि नाहीं । दुजें दैवाचें ॥

हे संग्राम नव्हे पाही । हे उघडे स्वर्गद्वारचि आहे । की क्षत्रियांसी यावाचून नाही । दुसरे दैवाचे ॥

"See, this is not just a war; it is an open gateway to heaven. For a warrior, there is no greater stroke of luck than this."

संग्रामु Noun
saṅgrāmu
युद्ध
War or Battle
पाहीं Verb
pāhīṃ
पहा किंवा लक्षात घे
Look or Observe
उघडें Adjective
ughaḍēṃ
खुले
Open
स्वर्गद्वार Noun
svargadvāra
स्वर्गाचे दार
Gateway to heaven
क्षत्रियांसीं Noun
kṣatriyāṃsīṃ
योद्ध्यांसाठी
For the warriors
दैवाचें Adjective
daivācēṃ
नशिबाचे
Of destiny or luck

💡 अर्थ

हे अर्जुन, यह केवल युद्ध नहीं है, बल्कि स्वर्ग का खुला द्वार है। क्षत्रियों के लिए इससे बढ़कर और कोई सौभाग्य नहीं हो सकता।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला युद्धाचे आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, हे धर्मयुद्ध म्हणजे केवळ रक्ताचा खेळ नाही, तर ते एक कर्तव्य (स्वधर्म) आहे. जेव्हा एखादे धर्मयुद्ध स्वतःहून चालून येते, तेव्हा ते क्षत्रियासाठी मोक्षाचे किंवा स्वर्गाचे दार उघडण्यासारखे असते. अशा संधीमुळे क्षत्रियाला आपले शौर्य आणि धर्म दोन्ही सिद्ध करता येतात. हे त्याच्या भाग्याचे लक्षण आहे, कारण अशा संधी वारंवार मिळत नाहीत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या आयुष्यात जेव्हा कठीण आव्हाने किंवा कर्तव्ये समोर येतात, तेव्हा त्यांना संकट न मानता प्रगतीची संधी मानून सामोरे जावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेला भीती न मानता स्वतःची बुद्धिमत्ता सिद्ध करण्याची संधी मानले पाहिजे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की, हे युद्ध म्हणजे क्षत्रियासाठी भाग्याची गोष्ट असून ती स्वर्गाचे द्वार उघडण्यासारखी आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 57

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती । परि फळाची आशा न धरिजे चित्तीं । जैसीं बीजें भाजिलीं न रुजती । तैसे कर्म जाणावें ॥

म्हणून कर्मे तर करावीत, पण फळाची आशा मनात धरू नये. ज्याप्रमाणे भाजलेली बीजे रुजत नाहीत, त्याप्रमाणे ते कर्म समजावे.

"Therefore, actions should indeed be performed, but the hope for fruit should not be held in the mind. Know that such action is like seeds that, once roasted, do not sprout."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
करावीत
Should be done
चित्तीं Noun
Chitti
मनात
In the mind
भाजिलीं Adjective
Bhajili
भाजलेली
Roasted
रुजती Verb
Rujati
उगवणे
To sprout
जाणावें Verb
Janave
समजावे
Should be known

💡 अर्थ

कर्म तो करना चाहिए, परंतु फल की इच्छा मन में नहीं रखनी चाहिए। जैसे भुने हुए बीज फिर से नहीं उगते, वैसे ही निष्काम कर्म बंधनकारक नहीं होते।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) करणे सोडू नये, परंतु ती करताना फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागली पाहिजे. त्यांनी येथे 'भाजलेल्या बियांचे' अत्यंत समर्पक उदाहरण दिले आहे. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते पुन्हा जमिनीतून उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे जेव्हा एखादे कर्म फळाच्या इच्छेशिवाय केले जाते, तेव्हा ते कर्म 'दग्ध' होते. असे निष्काम कर्म कर्त्याला कर्माच्या बंधनात किंवा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही. हेच मुक्तीचे खरे साधन आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल किंवा आपल्याला कोणते बक्षीस मिळेल याची चिंता न करता, केवळ आनंदाने आणि प्रामाणिकपणे अभ्यास करावा. जेव्हा आपण निकालाच्या दडपणाशिवाय काम करतो, तेव्हा आपली कामगिरी अधिक चांगली होते आणि मनाला शांती मिळते.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज भाजलेल्या बियांचे उदाहरण देऊन निष्काम कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा