←
गुरुवार, 31 मे 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 218

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

म्हणोनि अर्जुना तोचि जाणावा । जो कर्माचां लोटीं न पाविजे विसांवा । आणि अकर्माचां ठावीं न संवावा । कर्माचिया ओढी ॥

"Therefore Arjuna, recognize him alone as wise, who finds no rest (stagnation) in the flood of actions, and is not touched by the pull of actions in the state of inaction."

लोटीं Noun
Loti
प्रवाहामध्ये किंवा ओघात
In the flood or surge
विसांवा Noun
Visanva
विश्रांती किंवा अडकणे
Rest or getting stuck
ठावीं Noun
Thavi
ठिकाणी किंवा स्थितीत
In the place or state
ओढी Noun
Odhi
आकर्षण किंवा ओढ
Pull or attraction
जाणावा Verb
Janava
ओळखावा किंवा समजावा
Should be known

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तोच खरा ज्ञानी समजावा, जो कर्माच्या ओघात वाहून जात नाही आणि शांत बसलेला असतानाही ज्याच्या मनात कर्माची ओढ नसते.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जो मनुष्य अत्यंत व्यस्त असतानाही (कर्माच्या लोटीत) स्वतःचे मानसिक संतुलन ढळू देत नाही आणि जो कर्मे सोडून शांत बसलेला असतानाही ज्याच्या मनात कर्माचे विचार किंवा वासना निर्माण होत नाहीत, तोच खरा योगी आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे केवळ शरीर शांत ठेवणे नव्हे, तर मनातील कर्माची ओढ संपवणे होय. असा पुरुष कर्माच्या बंधनातून मुक्त असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या मोठ्या प्रकल्पावर काम करताना खूप ताण असूनही शांत राहणे आणि काम संपल्यावर त्याबद्दल विचार करत न बसणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त झालेल्या पुरुषाची लक्षणे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 246

जेथ विषयांचे चिंतन । तेथ उपजे संगपण । संगास्तव जाण । कामु होय ॥

"Where there is contemplation of sense-objects, there attachment is born; from attachment, know that desire arises."

विषयांचे Noun
Vishayanche
भोगवस्तूंचे
of sensory objects
चिंतन Noun
Chintana
सतत विचार
contemplation
उपजे Verb
Upaje
निर्माण होते
arises
संगपण Noun
Sangapana
आसक्ती
attachment
कामु Noun
Kamu
इच्छा
desire

💡 अर्थ

जेव्हा माणूस विषयांचे (भोगवस्तूंचे) सतत चिंतन करतो, तेव्हा त्याला त्या गोष्टींची ओढ लागते. या ओढीतूनच मग तीव्र इच्छा (काम) निर्माण होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मानवी मनाच्या अध:पाताची पहिली पायरी स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादी व्यक्ती बाह्य जगातील सुखाच्या साधनांचा किंवा विषयांचा सतत विचार करू लागते, तेव्हा नकळत त्या विषयाबद्दल मनात आसक्ती (Attachment) निर्माण होते. ही आसक्ती एकदा दृढ झाली की, त्या विषयाला प्राप्त करण्याची तीव्र ओढ म्हणजेच 'काम' किंवा वासना निर्माण होते. हा प्रवास विनाशाकडे नेणारा असतो, कारण इच्छा पूर्ण न झाल्यास क्रोध निर्माण होतो. म्हणून मनावर ताबा मिळवण्यासाठी विचारांच्या स्तरावरच सावध राहणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर तुम्हाला जंक फूड खाण्याची सवय लागली असेल, तर त्याचे मूळ तुम्ही सतत त्या चवीचा विचार करण्यात असते. हे टाळण्यासाठी तुमचे मन अभ्यासात किंवा खेळांत गुंतवा, जेणेकरून चुकीच्या गोष्टींचे चिंतन थांबेल.

📌 संदर्भ

विषयांच्या चिंतनामुळे माणसाचा नाश कसा होतो, याची प्रक्रिया माउली येथे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 228

प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥

म्हणोनि आत्मलाभेविणें । कांहींच गोड न मने जेणें । तोचि स्थितप्रज्ञु जाणें । अर्जुना तूं ॥

"Therefore, understand him to be a man of steady wisdom, O Arjuna, who finds nothing sweet except the attainment of the Self."

आत्मलाभेविणें Noun
Atmalabhevine
आत्मप्राप्तीशिवाय
Without self-realization
गोड Adjective
God
मधुर किंवा प्रिय
Sweet or pleasant
मने Verb
Mane
मानणे किंवा वाटणे
To consider or feel
स्थितप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
स्थिर बुद्धी असलेला
One with steady wisdom
जाणें Verb
Jane
ओळखणे किंवा समजणे
To know or understand

💡 अर्थ

म्हणून हे अर्जुना, ज्याला आत्मप्राप्तीशिवाय दुसरे काहीही गोड वाटत नाही, तोच खरा स्थितप्रज्ञ (स्थिर बुद्धीचा) आहे असे तू समज.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मर्म सांगतात. ज्या व्यक्तीला आपल्या अंतरात्म्याचा साक्षात्कार झाला आहे, त्याला बाह्य जगातील नश्वर विषयांमध्ये कोणतेही स्वारस्य उरत नाही. ज्याप्रमाणे अमृताचे सेवन करणाऱ्याला इतर पेये बेचव वाटतात, त्याचप्रमाणे आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्याला भौतिक सुखे तुच्छ वाटतात. अशी व्यक्ती स्वतःच्याच ठिकाणी संतुष्ट असते आणि तिची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही. हेच पूर्णत्वाचे लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात बाह्य गोष्टींवर (उदा. मोबाईल, प्रसिद्धी किंवा वस्तू) आपले सुख अवलंबून न ठेवता, स्वतःच्या कर्मात आणि विचारात समाधान शोधणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय. उदाहरण: इतरांनी स्तुती केली किंवा निंदा केली तरी आपल्या ध्येयापासून विचलित न होता शांत राहणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा