🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीमध्ये भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाच्या अग्नीने ज्याची कर्मे दग्ध झाली आहेत, त्याला त्या कर्मांची फळे भोगावी लागत नाहीत. ज्ञानाचे सामर्थ्य एवढे मोठे आहे की ते कर्माचा कर्तेपणा नष्ट करते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ निकालाच्या चिंतेने अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या उद्देशाने अभ्यास केला तर त्याला अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

आत्मज्ञानामुळे मनुष्याची कर्माच्या बंधनातून कशी सुटका होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे गुपित सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार असतो, तोपर्यंत कर्माची फळे त्याला चिकटतात आणि तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकतो. परंतु, जेव्हा साधक कर्माचा त्याग न करता केवळ कर्मातील 'कर्तेपणाचा' (अहंकाराचा) त्याग करतो, तेव्हा तीच कर्मे त्याला बंधनात टाकू शकत नाहीत. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, पण त्याचे चित्त कर्माच्या फळापासून अलिप्त असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने मदत केल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ती ईश्वराची सेवा मानणे.

अहंकाराचा त्याग करून कर्म केल्यास ते कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे पूर्णपणे थांबवणे शक्य नाही, कारण शरीर असेपर्यंत काही ना काही क्रिया घडतच असतात. परंतु, कर्माच्याच आधारे कर्माचा त्याग करण्याची एक विशेष 'युक्ती' आहे. ती युक्ती म्हणजे 'फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे'. जेव्हा आपण फळाची आसक्ती सोडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बांधत नाही. अर्जुनाला ते सांगतात की, तू या तात्विक युक्तीचा खोलवर विचार कर आणि त्यानुसार आचरण कर.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता आणि निकालाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हीच कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याची युक्ती (नैष्कर्म्य) समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.