←
मंगळवार, 17 एप्रिल 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 45

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥

म्हणोनि संन्यासी तोचि जाणावा । जो न मनीं द्वेषु न धरी हेवा । आणि कांहींच न वांछावा । तोचि नित्य संन्यासी ॥

"Therefore, know him alone to be a Sanyasi, who neither hates nor envies in his mind, and desires nothing; he is the eternal Sanyasi."

संन्यासी Noun
Sanyasi
त्यागी किंवा विरक्त पुरुष
Renunciant or Monk
द्वेषु Noun
Dveshu
तिरस्कार किंवा राग
Hatred or animosity
हेवा Noun
Heva
मत्सर किंवा ईर्ष्या
Envy or jealousy
वांछावा Verb
Vanchhava
इच्छा करणे किंवा हाव धरणे
To desire or crave
नित्य Adjective
Nitya
नेहमीचा किंवा शाश्वत
Eternal or constant

💡 अर्थ

उसे ही सच्चा संन्यासी समझना चाहिए जो न किसी से द्वेष करता है, न ईर्ष्या करता है और न ही किसी वस्तु की इच्छा रखता है।

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ प्रपंच सोडणे किंवा भगवी वस्त्रे धारण करणे नव्हे, तर ती मनाची एक अवस्था आहे. ज्याचे मन द्वेष आणि हेवा (मत्सर) यांपासून मुक्त झाले आहे आणि ज्याला कशाचीही हाव उरलेली नाही, तोच खरा 'नित्य संन्यासी' होय. असा मनुष्य संसारात राहूनही बंधमुक्त असतो, कारण त्याचे चित्त स्थिर असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण आपल्या सहकाऱ्याच्या किंवा मित्राच्या प्रगतीचा हेवा न करता आपले काम प्रामाणिकपणे करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत दुसऱ्याला जास्त गुण मिळाले म्हणून त्याचा द्वेष न करता स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

खरा संन्यास म्हणजे काय आणि तो मनाच्या पातळीवर कसा असावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 139

जेणें अज्ञानाचें मूळ खणिलें । कर्माचें वाळवण केलें । तें ज्ञानचि होय संचलें । जयापाशीं ॥

ज्याने अज्ञानाचे मूळ उपटून टाकले आहे आणि कर्माचे वाळवण केले आहे, त्याच्यापाशी ते ज्ञानच साठलेले असते.

"He who has dug out the root of ignorance and dried up the field of action, in him, knowledge itself remains concentrated."

अज्ञानाचें Noun
Ajnanache
अज्ञानाचे
Of ignorance
मूळ Noun
Mula
मूळ किंवा उगम
Root or source
खणिलें Verb
Khanile
उपटून टाकले किंवा खोदले
Dug out or uprooted
वाळवण Noun
Valavana
सुकवणे किंवा वाळवंट
Drying up or making barren
संचलें Verb
Sanchale
साठलेले किंवा स्थिरावलेले
Accumulated or concentrated
जयापाशीं Pronoun
Jayapashi
ज्याच्या जवळ
With whom

💡 अर्थ

जिसने अज्ञान की जड़ को उखाड़ फेंका है और कर्मों को सुखा दिया है, वह पुरुष ज्ञान का साक्षात स्वरूप बन जाता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात. ज्या साधकाने विवेकाच्या बळावर अज्ञानाचे मूळ (अहंकार आणि अविद्या) मुळासकट उपटून टाकले आहे, त्याच्यासाठी कर्माचे बंधन उरत नाही. येथे 'वाळवण' हा शब्द वापरून ज्ञानेश्वर सुचवतात की, ज्याप्रमाणे वाळलेले बी पुन्हा अंकुरित होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाने दग्ध झालेली कर्मे पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवू शकत नाहीत. असा पुरुष साक्षात ज्ञानस्वरूप होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ फळाच्या आशेने न करता, कर्तव्याच्या भावनेने आणि पूर्ण समजुतीने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेसाठी न वाचता विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केल्यास परीक्षेची भीती उरत नाही.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या पुरुषाची लक्षणे आणि ज्ञानामुळे कर्माचे बंधन कसे नष्ट होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 60

तरी अर्जुना ऐकें । हें सांगावें न लगे कौतुकें । जे अभ्यासाचेनि कडाके । इंद्रियें दमिलीं ॥ ६० ॥

Tari Arjuna aike | He sangave na lage kautuke | Je abhyasacheni kadake | Indriye damili || 60 ||

"Therefore, Arjuna, listen; this is not something to be said lightly. The senses are subdued only by the rigor of practice."

तरी Conjunction
Tari
तर/म्हणून
Therefore/So
ऐकें Verb
Aike
ऐक
Listen
कौतुकें Adverb
Kautuke
सहजपणे/कौतुकाने
Easily/Casually
अभ्यासाचेनि Noun
Abhyasacheni
अभ्यासाच्या/सरावाच्या
Through practice
कडाके Noun
Kadake
तीव्रतेने/जोरावर
Intensity/Rigor
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
दमिलीं Verb
Damili
जिंकली/ताब्यात घेतली
Subdued/Controlled

💡 अर्थ

हे अर्जुन, सुनो। यह केवल कहने की बात नहीं है, बल्कि निरंतर अभ्यास की कठोरता से ही इंद्रियों को वश में किया जा सकता है।

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही केवळ बोलण्याची गोष्ट नाही. साधक जेव्हा अत्यंत निष्ठेने आणि कडक अभ्यासाने (साधनेने) प्रयत्न करतो, तेव्हाच ही चंचल इंद्रिये ताब्यात येतात. इंद्रिये स्वभावतः विषयांकडे धावणारी असतात, त्यांना वश करण्यासाठी सातत्यपूर्ण आणि कठोर प्रयत्नांची आवश्यकता असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादी वाईट सवय सोडायची असेल, तर केवळ इच्छा असून चालत नाही. त्यासाठी रोजच्या सरावाने आणि शिस्तीने स्वतःवर नियंत्रण मिळवावे लागते. उदाहरणार्थ, अभ्यासात मन एकाग्र करण्यासाठी रोज थोडा वेळ ध्यान करण्याचा सराव करणे आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियनिग्रहासाठी अभ्यासाचे आणि सातत्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा