🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे शास्त्रशुद्ध आणि परिस्थितीनुसार 'उचित' आहे. 'स्वधर्म' म्हणजे आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे. जेव्हा आपण एखादे काम करतो, तेव्हा मनात अनेक शंका, भीती किंवा फळाची आशा (मनोधर्म) असते. हे सर्व मानसिक अडथळे बाजूला सारून, केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करणे हाच खरा कर्मयोग आहे. अर्जुनाने युद्धाच्या वेळी मनात येणारे मोह सोडून आपले क्षत्रिय कर्तव्य पार पाडावे, असा हा उपदेश आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'निकाल काय लागेल' या विचाराचा (मनोधर्म) त्याग करून, केवळ 'अभ्यास करणे' या आपल्या कर्तव्यावर (स्वधर्म) लक्ष केंद्रित करावे.

श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वर महाराजांच्या टीकेद्वारे अर्जुनाला मनातील मोह सोडून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ किंवा विरक्त पुरुषाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे क्षीरसागर (दुधाचा समुद्र) अत्यंत गंभीर, अथांग आणि शांत असतो, त्यात कितीही नद्या मिळाल्या तरी तो आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याचप्रमाणे ज्याने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे असा विरक्त पुरुष बाह्य परिस्थितीने विचलित होत नाही. जगातील विषय, वासना (काम) किंवा राग (क्रोध) त्याच्या मनाची शांती भंग करू शकत नाहीत. तो आपल्या स्वरूपात सदैव स्थिर आणि आनंदी असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्या मनासारख्या गोष्टी घडत नाहीत, तेव्हा चिडून न जाता किंवा रागाच्या आहारी न जाता आपले मन समुद्रासारखे शांत ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी कोणाशी मतभेद झाले तरी शांत राहून विचार करणे.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या पुरुषाच्या मनाची स्थिरता सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची तुलना अथांग समुद्राशी करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (ज्ञानाचा मार्ग) आणि कर्मयोग (निष्काम कर्माचा मार्ग) हे मुळात एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच शरीराचे दोन अवयव वेगळे दिसले तरी ते एकाच जीवाला आधार देतात, तसेच हे दोन्ही मार्ग एकाच मोक्षप्राप्तीकडे नेतात. केवळ ज्यांच्याकडे आत्मज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांनाच या दोन मार्गांमध्ये भेद किंवा फरक जाणवतो. ज्ञानी व्यक्तीला या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच असल्याचे उमजते.

आपल्या दैनंदिन जीवनात काम आणि भक्ती यांना वेगळे समजू नका. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी मनापासून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता अभ्यास करत असेल, तर तो अभ्यासच त्याचा 'योग' आणि 'संन्यास' दोन्ही ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांच्यातील तात्विक एकत्व स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.