🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की हा संसार म्हणजे एक असा समुद्र आहे जो पार करणे अत्यंत कठीण (दुस्तर) आहे. पण ज्याप्रमाणे अथांग पाणी पार करण्यासाठी नौकेची गरज असते, त्याचप्रमाणे या संसाररूपी संकटातून बाहेर पडण्यासाठी 'आत्मज्ञान' हीच एकमेव भक्कम नौका आहे. जरी एखाद्याने पूर्वी चुका केल्या असल्या, तरी ज्ञानाच्या साहाय्याने तो मोक्ष मिळवू शकतो.

जीवनात जेव्हा आपण मोठ्या संकटात अडकतो, तेव्हा घाबरून न जाता त्या विषयाचे योग्य ज्ञान मिळवणे हीच संकटातून बाहेर पडण्याची नौका ठरते. उदाहरणार्थ: जर एखाद्याला व्यवसायात नुकसान झाले, तर रडत न बसता व्यवसायाचे नवीन तंत्र आणि ज्ञान आत्मसात केल्यास तो पुन्हा प्रगती करू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे सामर्थ्य सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानाला नौकेची उपमा देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसंयमाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखू शकतो, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हा केवळ शारीरिक नसून तो मानसिक स्तरावर असावा लागतो. ज्याची इंद्रिये त्याच्या आज्ञेत आहेत, तोच संसारातील द्वंद्वांनी विचलित होत नाही आणि त्यालाच 'स्थितप्रज्ञ' किंवा 'पूर्णप्रज्ञ' म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मनावर ताबा असणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, टीव्ही किंवा मोबाईलची ओढ असतानाही अभ्यासाला प्राधान्य देणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय, ज्यामुळे आपली प्रगती होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची लक्षणे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व अत्यंत सोप्या उदाहरणाने स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आपले जुने आणि फाटलेले वस्त्र सहजपणे त्यागून नवीन वस्त्र परिधान करतो, त्याचप्रमाणे 'चैतन्य' म्हणजेच आत्मा एका शरीराचा त्याग करून दुसऱ्या नवीन शरीरात प्रवेश करतो. मृत्यू म्हणजे आत्म्याचा नाश नसून केवळ वस्त्राप्रमाणे शरीर बदलण्याची एक प्रक्रिया आहे. हे सत्य समजल्यास मनुष्याला मृत्यूचे भय वाटत नाही आणि तो जीवनातील बदलांकडे स्थिर बुद्धीने पाहू शकतो.

जेव्हा आपण आपल्या प्रिय व्यक्तीला गमावतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की केवळ शरीर संपले आहे, आत्मा नाही. हे तत्वज्ञान आपल्याला दुःखातून सावरण्यास आणि जीवनातील नश्वरता स्वीकारण्यास मदत करते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व पटवून देण्यासाठी वस्त्राचे उदाहरण देत आहेत, जेणेकरून त्याचा मृत्यूविषयक मोह दूर व्हावा.