🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व अधोरेखित करतात. ते म्हणतात की, केवळ माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. जेव्हा हे ज्ञान बुद्धीच्या पलीकडे जाऊन अंतःकरणात (मनात) पूर्णपणे ठसते किंवा अनुभवले जाते, तेव्हाच ते 'निके' म्हणजे शुद्ध आणि फलदायी ठरते. हे ज्ञान मनुष्याला अज्ञानाच्या अंधकारातून बाहेर काढते आणि त्याला सत्याची ओळख करून देते.

केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळवून उपयोग नसतो, तर ते आपल्या मनात रुजले पाहिजे. उदाहरणार्थ, 'नेहमी खरे बोलावे' हे केवळ वाचून चालत नाही, तर ते मनापासून पटले की माणूस आपोआप सत्याने वागू लागतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत की ज्ञान अंतःकरणात ठसणे आवश्यक आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्ञानी पुरुषाच्या) अवस्थेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या ऐहिक सुखात आणि इंद्रियांच्या विषयांमध्ये सामान्य लोक मग्न असतात, ते ज्ञानी माणसासाठी विषासारखे निरर्थक असते, म्हणून तो तिथे निद्रिस्त (अलिप्त) असतो. याउलट, ज्या आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाच्या बाबतीत सामान्य लोक अज्ञानी किंवा झोपलेले असतात, तिथे ज्ञानी पुरुष पूर्णपणे जागृत असतो. थोडक्यात, जगाची दृष्टी जिथे संपते, तिथे ज्ञान्याची दृष्टी सुरू होते.

जेव्हा आपल्या अवतीभवतीचे लोक केवळ अफवा किंवा निरर्थक वादात वेळ घालवत असतात, तेव्हा आपण त्याकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर किंवा चांगल्या विचारांवर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक पालन आहे. उदाहरण: परीक्षेत सर्व मुले कॉपी करण्याचा विचार करत असताना, एका प्रामाणिक विद्यार्थ्याने आपल्या अभ्यासावर लक्ष देणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुष सामान्य लोकांपासून वैचारिकदृष्ट्या कसा वेगळा असतो, याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीची ओळख करून देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे आवरून धरतो, त्याचे चित्त परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. बाह्य जगातील सुख-दु:खाचा किंवा मोहाचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही. अशा व्यक्तीची बुद्धी ढळत नाही, म्हणून त्याला 'पूर्णप्रज्ञ' किंवा 'स्थितप्रज्ञ' म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा आपण खूप आनंदी होतो, तेव्हा आपल्या भावनांवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता शांतपणे आपल्या चुका शोधून पुन्हा प्रयत्न करणे हीच स्थिर बुद्धी आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थिर बुद्धीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.