🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्मा हा त्रिकालाबाधित सत्य आहे. ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू नष्ट होऊ शकते, तसा आत्मा नाही. तो 'अज' (ज्याचा जन्म होत नाही) आणि 'अव्यय' (ज्याचा क्षय होत नाही) आहे. जो मनुष्य हे जाणतो की आत्मा नित्य आणि निर्विकार आहे, त्याला हे समजते की आत्मा कोणाला मारू शकत नाही आणि कोणाकडून मारलाही जाऊ शकत नाही. मृत्यू हा केवळ देहाचा होतो, आत्म्याचा नाही.

जेव्हा आपल्याला जीवनात मोठ्या संकटाचा किंवा मृत्यूचा विचार करून भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ स्वरूप (आत्मा) शाश्वत आहे. उदाहरण: एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या निधनानंतर होणारे दुःख कमी करण्यासाठी 'आत्मा अमर आहे' हा विचार मनाला शांती देतो.

अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याचे नित्य आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवान श्रीकृष्णांचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. युद्धभूमीवर अर्जुन आपल्या नातेवाईकांविषयीच्या ममतेने आणि मोहाने ग्रासला गेला होता. श्रीकृष्ण त्याला बजावून सांगत आहेत की, 'हे धनुर्धरा, तू एक श्रेष्ठ योद्धा आहेस. अशा वेळी कर्तव्यापासून विचलित होऊन मनाला मोहाच्या स्वाधीन करणे हे तुझ्यासारख्या व्यक्तीला सर्वथा अनुचित आहे.' येथे 'झकविजे' म्हणजे फसवणे. मन जेव्हा भावनेच्या आहारी जाते, तेव्हा ते बुद्धीला फसवते, हेच या ओवीचे मर्म आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडत असतो, तेव्हा वैयक्तिक भावना किंवा मोह आड येऊ देऊ नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याने आपल्या नातेवाईकाचा फायदा करून देण्यासाठी नियमांकडे दुर्लक्ष करणे हे 'अनुचित' आहे.

कुरुक्षेत्रावर अर्जुन युद्धापासून परावृत्त होत असताना, श्रीकृष्ण त्याला मोहाचा त्याग करून क्षात्रधर्माचे पालन करण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांख्य योगाच्या माध्यमातून आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप समजावून सांगितले आहे. 'निज' म्हणजे आत्म्याचे मूळ आणि सत्य स्वरूप. जेव्हा मनुष्याला हे ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या बुद्धीवर असलेला अज्ञानाचा आणि मोहाचा 'तम' (अंधकार) नष्ट होतो. सांख्य विचारसरणी ही विवेक बुद्धीवर आधारित असून ती मनुष्याला देहबुद्धीपासून मुक्त करून आत्मबुद्धीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीमुळे खूप दुःखी होतो, तेव्हा 'हे शरीर आणि परिस्थिती तात्पुरती आहे' हा विचार करणे म्हणजे सांख्य विचाराचा वापर करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर निराश न होता, स्वतःच्या क्षमता ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे सैद्धांतिक विवेचन (सांख्य मत) सांगून पूर्ण करत आहेत, जेणेकरून त्याचा मोह नष्ट व्हावा.