🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे सूक्ष्म तत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, बाह्य जगातील विषयांची (भोगवस्तूंची) चर्चा किंवा नाव जरी सहजपणे आपल्या कानावर पडले, तरी साधकाने सावध राहिले पाहिजे. मनामध्ये त्या विषयाचा 'संकल्प' म्हणजे त्याबद्दलचे चिंतन किंवा तो मिळवण्याची इच्छा निर्माण होऊ देऊ नये. जर आपण त्या विचाराला मनात थारा दिला, तर तो विचार हळूहळू आसक्तीत बदलतो आणि बुद्धीला भ्रष्ट करतो. म्हणून विषयांच्या केवळ स्मरणापासूनही मनाला अलिप्त ठेवणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण जाहिराती किंवा इतरांचे विलासी जीवन पाहतो, तेव्हा त्या गोष्टींचा मोह मनात घर करू नये म्हणून लगेच आपले लक्ष विधायक कामाकडे वळवणे, हे या ओवीचे पालन ठरेल.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, विषयांच्या चिंतनातून बुद्धीचा नाश कसा होतो हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्कारी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. ज्या साधकाला आपल्या अंतर्यामी असलेल्या आत्मस्वरूपाचा परमानंद प्राप्त झाला आहे, त्याला बाह्य विषयांच्या क्षणभंगुर सुखाची ओढ उरत नाही. तो बाह्य जगाचा पूर्णपणे विसर पडलेल्या अवस्थेत असतो. अशा वेळी तो केवळ सुखाचा अनुभव घेत नाही, तर तो स्वतःच ते 'आत्मसुख' बनतो. म्हणजेच ज्ञाता आणि ज्ञेय यातील द्वैत संपून तो ब्रह्मानंदात विलीन होतो.

जेव्हा आपण एखाद्या चांगल्या कामात किंवा छंदात पूर्णपणे एकाग्र होतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोंधळाचा विसर पडतो. तसेच, जर आपण मनाची शांती स्वतःच्या आत शोधली, तर बाह्य संकटांचा आपल्याला त्रास होत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी जर मन शांत असेल, तर बाहेरच्या आवाजाचा अभ्यासावर परिणाम होत नाही.

आत्मसुख प्राप्त झालेल्या पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे सूर्यकिरणांच्या अभावी मृगजळ भासत नाही, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाशिवाय किंवा द्वैत प्रपंचाच्या पलीकडे गेल्यावर हे भौतिक सुख फोल ठरते. इंद्रियजन्य सुखे ही आभासी आहेत. जोपर्यंत अज्ञान आहे, तोपर्यंतच ही सुखे खरी वाटतात. जेव्हा ज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा हे जग आणि त्यातील सुख-दुःख दोन्ही मिथ्या ठरतात.

आपल्याला वाटणारे बाह्य सुख हे तात्पुरते असते. उदाहरणार्थ, नवीन खेळणी मिळाल्यावर होणारा आनंद हा त्या खेळण्यात नसून आपल्या मनात असतो. हे समजल्यास आपण बाह्य गोष्टींवर सुखासाठी अवलंबून राहणार नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मृगजळाच्या दृष्टान्तातून ऐहिक सुखाच्या आभासी स्वरूपाचे वर्णन करत आहेत.