🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मातील अकर्म समजून सांगण्यासाठी एक सुंदर दृष्टांत देतात. जेव्हा एखादा मनुष्य नावेमध्ये बसून प्रवास करतो, तेव्हा तो स्वतः हालचाल करत नसतो, तो स्थिर असतो. परंतु नावेच्या गतीमुळे त्याला असे वाटते की काठावरील झाडे किंवा डोंगर वेगाने मागे धावत आहेत. त्याचप्रमाणे, जो ज्ञानी पुरुष असतो, त्याला हे समजते की शरीर, इंद्रिये आणि बुद्धी ही नावेप्रमाणे कर्मे करत आहेत, परंतु आपला आत्मा (स्वयं) हा त्या कर्मांपासून अलिप्त आणि स्थिर आहे. अज्ञानी माणसाला मात्र आत्म्यावर कर्माचा आरोप झाल्यासारखा वाटतो.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा रेल्वेने प्रवास करतो, तेव्हा आपल्याला बाहेरची झाडे धावताना दिसतात, पण प्रत्यक्षात आपण आणि रेल्वे पुढे जात असतो. यावरून हे शिकावे की बाह्य परिस्थिती कितीही बदलली तरी आपले मन स्थिर ठेवणे शक्य आहे.

कर्मातील अकर्म आणि अकर्मातील कर्म यातील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज नावेचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने योगाभ्यासाने आपले मन जिंकले आहे, त्याला बाह्य जगातील विषयांची भीती नसते. सामान्यतः इंद्रिये माणसाला विषयांकडे ओढून नेतात आणि विचलित करतात. परंतु, ज्याचे मन बुद्धीच्या आणि आत्म्याच्या नियंत्रणात आहे, त्याची इंद्रिये जरी विषयांच्या संपर्कात आली, तरी ती त्याला बंधनात टाकू शकत नाहीत. जसा एखादा निष्णात घोडेस्वार घोड्यांना मोकळे सोडले तरी ते योग्य मार्गावरच राहतात, तशीच अवस्था स्थितप्रज्ञाची असते.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या मनावर ताबा मिळवला, तर आजूबाजूला कितीही प्रलोभने (उदा. मोबाईल, टीव्ही, चविष्ट पदार्थ) असली तरी आपण आपल्या ध्येयापासून विचलित होत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात मन एकाग्र असेल तर बाहेरचा आवाज आपल्याला त्रास देत नाही.

ज्याचे मन स्थिर आहे, तो विषयांच्या सानिध्यात राहूनही अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या लोकांचे चित्त केवळ ऐहिक सुखांमध्ये आणि विषयांच्या उपभोगामध्ये गुंतलेले असते, त्यांना आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेली स्थिर बुद्धी (व्यवसायात्मिका बुद्धी) कधीच प्राप्त होऊ शकत नाही. असे लोक केवळ वासनांच्या वाढीलाच जीवनाचे यश समजतात. ज्या मनात सतत भोगांचे विचार चालतात, तिथे ईश्वराप्रती असलेली एकाग्रता टिकू शकत नाही. मोक्षप्राप्तीसाठी मनाचा संयम आणि विषयांवरील आसक्ती सोडणे आवश्यक असते, जे अशा विचलित लोकांकडे नसते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा बाह्य चैनीच्या वस्तूंमध्येच सुख शोधत राहिलो, तर आपल्याला अभ्यासात किंवा महत्त्वाच्या कामात एकाग्रता साधता येणार नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जर मन खेळांकडेच ओढ घेत असेल, तर अभ्यासाची 'सिद्धी' मिळणार नाही.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे अशा लोकांच्या मानसिकतेचे वर्णन करत आहेत जे केवळ भौतिक सुखांच्या मागे धावतात आणि त्यामुळे त्यांची बुद्धी स्थिर का राहत नाही हे स्पष्ट करतात.