🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचे स्पष्टीकरण करतात. कर्म म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाल नव्हे. जो आत्मज्ञानी असतो, तो शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेत (अकर्मता) स्थिर असतो. याउलट, जो केवळ बाहेरून शांत बसला आहे पण मनात वासना आणि संकल्प धरून आहे, तो अकर्मातही कर्म करत असतो. ही दृष्टी प्राप्त होणे म्हणजे कर्माचे मर्म जाणणे होय. ज्ञानी पुरुष कर्माच्या फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, म्हणून तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करणे आणि यशाचे किंवा अपयशाचे ओझे मनावर न घेणे. उदाहरण: एखादा विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करतो, निकालाच्या चिंतेने स्वतःला त्रास करून घेत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे गहन तत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण मिळवत नाही, तोपर्यंत त्याचे चित्त स्थिर होऊ शकत नाही. इंद्रिये ही चंचल असतात आणि ती मनाला सतत बाह्य विषयांकडे खेचतात. जेव्हा साधक अभ्यासाने आणि वैराग्याने या इंद्रियांना जिंकतो, तेव्हा त्याला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. ही स्थिरता कोणत्याही दबावाखाली नसून ती स्वभावातच भिनलेली असते, ज्यामुळे साधक विचलित होत नाही.

दैनंदिन जीवनात मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापरावर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे इंद्रियदमन होय. जेव्हा आपण या बाह्य आकर्षणांवर ताबा मिळवतो, तेव्हाच आपण अभ्यासात किंवा कामात एकाग्र होऊन प्रगती करू शकतो.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर विजय मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हे अर्जुना, तू मायेच्या किंवा मोहाच्या जाळ्यात अडकून स्वतःला फसवून घेऊ नकोस. युद्धाच्या परिणामांची किंवा स्वजनांच्या मृत्यूची जी चिंता तुला सतावत आहे, ती पूर्णपणे सोडून दे. क्षत्रिय म्हणून तुझे जे विहित कर्तव्य आहे, ते पार पाडण्यासाठी तू त्वरित युद्धाला सुरुवात कर. येथे 'अनंता' हा शब्द अर्जुनाला उद्देशून किंवा ईश्वरी संदर्भात वापरला आहे, जो मनाची स्थिरता दर्शवतो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामात अडकतो आणि भीतीमुळे निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी निकालाची भीती न बाळगता फक्त अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक गोंधळ दूर करून आणि फळाची चिंता सोडून युद्धाचे कर्तव्य पार पाडण्यासाठी प्रोत्साहित करत आहेत.