🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक इंद्रियांच्या भोगांपासून (विषयांपासून) अलिप्त होतो, तेव्हा त्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखाचा शोध थांबवते. अशा वेळी त्याला स्वतःच्या अंतरात्म्यात जो आनंद मिळतो, त्याला 'आत्मसुख' म्हणतात. ज्याला हे सुख प्राप्त झाले, तोच या जगात परिपूर्ण मानला जातो, कारण त्याला आता कशाचीही कमतरता भासत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण सतत नवीन वस्तू किंवा सुखांच्या मागे धावत असतो. पण जेव्हा आपण थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण करतो आणि समाधानी राहतो, तेव्हा आपल्याला या ओवीचा अर्थ समजतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी केवळ बाह्य साधनांवर अवलंबून न राहता, अभ्यासातील आनंद शोधणे म्हणजे आत्मसुखाकडे जाणे होय.

इंद्रियविषयांचा त्याग करून आत्मसुखात रममाण झालेल्या व्यक्तीच्या पूर्णत्वाचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अकर्मा'ची स्थिती स्पष्ट करतात. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष देहबुद्धी सोडून वागत असतो. तो जरी शरीराने लौकिक कर्मे करताना दिसला, तरी त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पेरले तरी त्याला अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त अंतःकरणाने केलेले कर्म फळ देत नाही आणि व्यक्तीला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. अशा कर्मालाच 'साचोकारें' म्हणजे खरोखर अकर्म म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय न घेता ती ईश्वरी सेवा मानणे.

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात का अडकवत नाहीत, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) आंतरिक अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे एखादा विशाल जलाशय किंवा समुद्र पाण्याने पूर्ण भरलेला असतो आणि त्याला बाहेरून येणाऱ्या पाण्याची गरज नसते, तो स्वतःच स्वतःमध्ये परिपूर्ण असतो; त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष बाह्य जगातील विषयांच्या सुखावर अवलंबून नसतो. त्याचे सुख हे त्याच्या स्वतःच्या अंतरात्म्यातूनच येते. तो आपल्या निजसुखात (आत्मसुखात) इतका मग्न असतो की त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही आनंदाची उणीव भासत नाही.

आपल्या आनंदासाठी बाह्य वस्तू किंवा व्यक्तींवर अवलंबून न राहता स्वतःच्या कामात आणि विचारात समाधान शोधणे. उदाहरण: सुट्टीत महागड्या सहलीला जाण्याऐवजी एखाद्या चांगल्या पुस्तकात किंवा छंदात आनंद मिळवणे.

स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाच्या) आंतरिक आनंदाचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज हा दाखला देतात.