🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला अत्यंत मोलाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या जीवनातील सर्व कष्टांचे आणि अज्ञानाचे मूळ 'देहाभिमान' आहे. 'मी म्हणजे केवळ हे शरीर' ही भावना माणसाला मायेच्या बंधनात अडकवते. महाराज या देहाभिमानाला 'व्याधी' म्हणजेच एक प्रकारचा रोग म्हणतात. जोपर्यंत ही चुकीची कल्पना (भ्रम) मनात असते, तोपर्यंत आत्मस्वरूपाची ओळख होत नाही. म्हणून खऱ्या सुखासाठी हा अहंकार सोडणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा आपल्या रूपाचा, पैशाचा किंवा हुद्द्याचा गर्व करतो. हा गर्व म्हणजेच देहाभिमान होय. जेव्हा आपण हे समजतो की आपण केवळ शरीर नसून एक शुद्ध आत्मा आहोत, तेव्हा आपले दुःख कमी होते. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास 'मी अपयशी झालो' असे मानून खचून न जाता, 'हे केवळ एका टप्प्याचे फळ आहे, माझे अस्तित्व त्यापेक्षा मोठे आहे' असा विचार करणे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सर्व दुःखांचे मूळ सांगून देहाभिमान सोडण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्यावर अज्ञानाचा पडदा असतो, तोपर्यंत त्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख पटत नाही. जेव्हा गुरूंच्या उपदेशाने किंवा साधनेने आत्मज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा ते अज्ञान मुळासकट नष्ट होते. जसा सूर्य उगवल्यावर अंधार नाहीसा होतो आणि सर्व वस्तू स्पष्ट दिसतात, तसेच ज्ञानामुळे आत्मस्वरूप स्वतःलाच प्रकाशित करते. यात कोणत्याही बाह्य प्रकाशाची किंवा पुराव्याची गरज उरत नाही, कारण आत्मा हा स्वयंप्रकाशित आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीबद्दल चुकीचा समज (अज्ञान) करून घेतो, तेव्हा आपल्याला भीती किंवा दुःख वाटते. पण जेव्हा सत्य (ज्ञान) समजते, तेव्हा मन शांत होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, आणि टॉर्चच्या प्रकाशात ती दोरी आहे हे समजणे हे ज्ञान आहे.

आत्मज्ञानामुळे अज्ञानाचा नाश होऊन आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार कसा होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याच्या जीवनात कितीही मोठे दुःख आले तरी त्याच्या मुखातून कधीही खेदाचे शब्द बाहेर पडत नाहीत. तो परिस्थितीला दोष देत नाही. त्याचप्रमाणे, अनुकूल परिस्थिती किंवा सुख प्राप्त झाले असता तो आनंदाने उन्मत्त होत नाही किंवा अहंकारी बनत नाही. सुख आणि दुःख या दोन्ही द्वंद्वांमध्ये त्याचे मन अत्यंत स्थिर आणि शांत असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला परीक्षेत कमी गुण मिळतात तेव्हा रडत न बसणे आणि खूप यश मिळाले तरी हवेत न उडणे, म्हणजेच मनाचा समतोल राखणे, हे या ओवीचे शिक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली या ओवीतून सुख-दुःखातील अलिप्तता स्पष्ट करतात.