🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन जेव्हा बारकाईने पाहतो, तेव्हा त्याला केवळ शत्रू दिसत नाहीत, तर आपले काका, आजोबा, गुरु, भाऊ आणि मित्र दिसतात. हे 'माझेपण' किंवा 'ममत्व' त्याच्या मनात गोंधळ निर्माण करते. युद्धाच्या कर्तव्यापेक्षा रक्ताच्या नात्याचा मोह वरचढ ठरू लागतो, हे या ओवीतून सूचित होते. अर्जुनाचा हा विषाद (दुःख) त्याच्या वैयक्तिक ओळखीमुळे आणि नात्यांच्या गुंत्यामुळे निर्माण झाला आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादा कठीण निर्णय घेतो, तेव्हा कधीकधी आपल्या भावना किंवा नात्यांचा अडथळा येतो. अशा वेळी आपण कर्तव्याला महत्त्व द्यावे की नात्याला, हा पेच पडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याला आपल्याच नातेवाईकाने केलेल्या चुकीबद्दल शिक्षा द्यायची असेल, तेव्हा त्याने वैयक्तिक भावना बाजूला ठेवून न्याय करावा.

कुरुक्षेत्रावर युद्धाला सुरुवात होण्यापूर्वी अर्जुन रथात बसून दोन्ही सैन्यांचे निरीक्षण करतो आणि त्याला तिथे आपलेच नातेवाईक दिसतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्यावेळी साधकाला 'मी देह नसून आत्मा आहे' अशी प्रचिती येते, त्यावेळी त्याच्या हातून घडणारी सर्व कर्मे ही फळाची अपेक्षा न ठेवता केली जातात. जसे अग्नीत टाकलेले पदार्थ भस्म होतात, तसे ज्ञानाच्या प्रकाशात कर्मांचे बंधन नष्ट होते. तो पुरुष कर्तेपणाचा अहंकार सोडून देतो आणि सर्व कर्मे ब्रह्मरूप मानतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न धरता निस्वार्थपणे काम करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानी पुरुषाच्या कर्म करण्याच्या पद्धतीबद्दल आणि त्याच्या मानसिक स्थितीबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जेव्हा साधकाची बुद्धी 'मी कर्ता आहे' या अहंकारापासून मुक्त होऊन आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याच्या हातून होणारी कर्मे ही केवळ शरीराची हालचाल ठरतात. ज्याप्रमाणे अग्नीने भाजलेले बी पुन्हा रुजत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त बुद्धीने केलेली कर्मे भविष्यातील जन्म-मरणाच्या फेऱ्याला (बंधनाला) कारणीभूत ठरत नाहीत. शरीर आपले विहित कार्य करत राहते, पण अंतरात्मा त्या कर्मांपासून पूर्णपणे अलिप्त राहतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास मनावर दडपण येत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.