🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गुढ रहस्याचे स्पष्टीकरण देतात. ते म्हणतात की, कर्म न करणे म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाली थांबवणे नव्हे. उलट, कर्म करत असतानाच त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे, हीच खरी 'कर्मसंन्यास' घेण्याची युक्ती आहे. कर्माच्या आधारानेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला अर्जुनाने शिकावी, असा उपदेश येथे दिला आहे. यालाच 'कर्मात अकर्म' पाहणे असे म्हणतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि निकालाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करत असतानाच कर्माच्या बंधनातून मुक्त कसे राहावे, याचे गुपित अर्जुनाला सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या स्वभावानुसार आणि समाजातील त्याच्या स्थानानुसार (आश्रम) काही कर्तव्ये नेमून दिलेली असतात. जेव्हा मनुष्य ही कर्तव्ये 'स्वधर्म' म्हणून स्वीकारतो, तेव्हा ती करताना त्याला कोणताही मानसिक ताण किंवा शारीरिक थकवा (श्रम) जाणवत नाही. उलट, विहित कर्माचे आचरण करणे हे नैसर्गिक आणि सहज असते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, योग्य कर्म फळाची आशा न धरता करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपल्याला दिलेली जबाबदारी जर आपण आपले कर्तव्य समजून आनंदाने पार पाडली, तर त्या कामाचा आपल्याला कंटाळा येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास हे ओझे न मानता आपले कर्तव्य मानले, तर त्याला अभ्यासात गोडी वाटते आणि कष्ट जाणवत नाहीत.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की स्वधर्माचे पालन करणे हे सहज असून त्यात कोणतेही कष्ट नसतात, हेच ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म किंवा गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत) कर्तव्य आहे, तेच करावे. फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्माचे पालन करणे, हेच मनुष्याला खऱ्या आणि शाश्वत सुखाकडे घेऊन जाणारे वर्म आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्म कौशल्याने आणि कर्तव्य भावनेने करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ आवडीचे विषय न वाचता सर्व विषयांचा (विहित अभ्यास) प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे. शॉर्टकट न शोधता कष्टाने अभ्यास करणे हेच भविष्यातील यशाचे आणि सुखाचे वर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या सुखाचे रहस्य सांगताना स्वधर्माचे आणि विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.