🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सद्गुरूंच्या किंवा त्या मूळ परमतत्त्वाच्या अगाध सामर्थ्याचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या परमतत्त्वापासून संपूर्ण वेदांची (शब्दब्रह्माची) निर्मिती झाली, त्याच अफाट ज्ञानसागरातून माझ्या अल्प बुद्धीला हे ज्ञानेश्वरी रचण्याचे स्फुरण मिळाले आहे. हे ज्ञान माझे स्वतःचे नसून त्या मूळ स्रोताचा तो एक छोटासा अंश आहे, अशी अत्यंत नम्र भावना ते येथे व्यक्त करतात. हे गुरूकृपेचे महत्त्व अधोरेखित करते.

आपल्याला मिळणारे यश किंवा ज्ञान हे केवळ आपले नसून ते आपल्या गुरूंच्या किंवा मोठ्या शक्तीच्या मार्गदर्शनाचा भाग आहे, ही नम्रता बाळगावी. उदाहरण: परीक्षेत उत्तम गुण मिळाल्यावर, ते शिक्षकांनी दिलेल्या ज्ञानाचा अंश आहे हे मान्य करणे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात संत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मूळ स्रोताचे (गुरूंचे) स्तवन करत आहेत आणि आपली बुद्धी त्याच प्रकाशाचा एक अंश असल्याचे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्यांच्याकडे अधिकार आहे किंवा जे ज्ञानी आहेत, त्यांनी समाजासमोर आदर्श ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. जरी ज्ञानी माणसाला स्वतःच्या स्वार्थासाठी कोणतेही कर्म करण्याची गरज उरलेली नसते, तरीही त्याने आपली कर्तव्ये चोख पार पाडली पाहिजेत. कारण सामान्य जनता नेहमी मोठ्यांचे किंवा श्रेष्ठांचे अनुकरण करत असते. जर समर्थांनी कर्माचा त्याग केला, तर समाज भरकटू शकतो. म्हणून लोकसंग्रहासाठी आणि समाजाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी ज्ञानी पुरुषाने कर्म करत राहणे गरजेचे आहे.

जर तुम्ही एखाद्या गटाचे प्रमुख असाल, तर तुम्ही स्वतः शिस्त पाळली पाहिजे. उदाहरणार्थ, शिक्षकांनी स्वतः वेळेवर शाळेत आले पाहिजे, जेणेकरून विद्यार्थी त्यांचे पाहून वेळेचे महत्त्व शिकतील.

ज्ञानी आणि समर्थ व्यक्तींनी समाजासाठी आदर्श कसा निर्माण करावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना विनंती करत आहेत. ते म्हणतात की, जर तुम्ही तुमचे चित्त एकाग्र करून हे निरूपण ऐकले, तर तुम्हाला परमानंदाची प्राप्ती होईल. 'अवधान' म्हणजे केवळ ऐकणे नव्हे, तर अंतःकरणापासून लक्ष देणे. ज्ञानेश्वर माउली येथे खात्री देतात की हे ज्ञान आत्मसात केल्यावर मनुष्याला इतर कोणत्याही सुखाची उणीव भासणार नाही. ही त्यांची 'प्रतिज्ञा' आहे, जी या ग्रंथाच्या आणि त्यातील ज्ञानाच्या सामर्थ्यावर आधारित आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी एकाग्रता आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी शिक्षकांचे शिकवणे पूर्ण लक्ष देऊन ऐकेल, तर त्याला तो विषय उत्तम समजून परीक्षेत यश मिळेल.

चौथ्या अध्यायाच्या प्रारंभी, ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना सावध करून या ज्ञानाचे महत्त्व आणि ते ऐकण्यासाठी आवश्यक असलेली एकाग्रता यावर भाष्य करत आहेत.