🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे वर्णन करताना समुद्राची उपमा देतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्यांना पूर येतो आणि त्या सर्व नद्या समुद्रात येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या ठिकाणी शांत आणि पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे, त्याच्या समोर कितीही भोगाचे विषय आले किंवा मनात अनेक इच्छा निर्माण झाल्या, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपाच्या आनंदाने इतका तृप्त असतो की बाह्य जगातील आकर्षणे त्याला स्पर्श करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने येतात. जसे की सोशल मीडियावरील दिखावा किंवा अनावश्यक वस्तूंची खरेदी. अशा वेळी समुद्राप्रमाणे स्वतःच्या विचारांवर ठाम राहून, बाह्य गोष्टींनी विचलित न होता आपले मानसिक संतुलन राखणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याची मानसिक शांती स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला संसाराचे वास्तव स्वरूप समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, हा संसार मुळातच दुःखाचे घर आहे. ज्याप्रमाणे अग्नीपासून थंडावा मिळणे अशक्य आहे, त्याप्रमाणे या नश्वर जगातील भौतिक सुखांपासून शाश्वत आनंद मिळणे अशक्य आहे. इंद्रियांना वाटणारे क्षणिक सुख हे शेवटी दुःखातच रूपांतरित होते. म्हणून विवेकी माणसाने या जगाच्या मोहात न पडता आत्मज्ञानाचा मार्ग शोधला पाहिजे.

जेव्हा आपल्याला जीवनात अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की संसार हा स्वभावतःच असा आहे. हे समजल्यास आपण दुःखात खचून न जाता धैर्याने पुढे जाऊ शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास रडत न बसता, हे जग संघर्षाचे आहे हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवद्गीतेवरील भाष्यात, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संसाराचे नश्वर आणि दुःखमय स्वरूप समजावून सांगत आहेत जेणेकरून त्याला वैराग्य प्राप्त व्हावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत सिद्धांताचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, समुद्रावर उठणारी लाट ही जोपर्यंत आकाराने दिसते, तोपर्यंत ती स्वतःला वेगळी मानू शकते. परंतु, तिचा मूळ स्वभाव हा पाणीच आहे. जेव्हा ती लाट विरते, तेव्हा ती पुन्हा पाणीच होते. त्याचप्रमाणे, जो आत्मज्ञानी पुरुष आहे, त्याचा 'मी'पणा किंवा अहंकार नष्ट झालेला असतो. तो स्वतःला या विश्वापासून किंवा ईश्वरापासून वेगळे मानत नाही, तर तो त्या परमात्मस्वरूपात पूर्णपणे विरघळून गेलेला असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण स्वतःला इतरांपेक्षा वेगळे किंवा श्रेष्ठ मानतो, ज्यामुळे अहंकार निर्माण होतो. जर आपण हे लक्षात ठेवले की आपण सर्व एकाच ईश्वराचे अंश आहोत, तर आपल्यातील भेदभाव संपेल. उदाहरण: एखाद्या संघात (Team) काम करताना 'मी' ऐवजी 'आम्ही' ही भावना ठेवणे.

जीवात्मा आणि परमात्मा यांच्यातील ऐक्य स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर माऊली लाट आणि समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.