🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, केवळ बळजबरीने इंद्रियांना विषयांपासून रोखणे पुरेसे नसते. जर मनात विषयांचे चिंतन चालू राहिले, तर इंद्रिये पुन्हा तिकडे धाव घेतील. म्हणून 'युक्ती' म्हणजे बुद्धीचा आणि योगाचा वापर करून मन ईश्वराकडे किंवा आत्मस्वरूपाकडे वळवले पाहिजे. जेव्हा साधक साधनेची ही युक्ती (तंत्र) आत्मसात करतो, तेव्हाच त्याची विषयांवरील आसक्ती नैसर्गिकरित्या नष्ट होते. केवळ बाह्य संयम नव्हे, तर आंतरिक पालट महत्त्वाचा आहे.

जर आपल्याला मोबाईलचे व्यसन सोडायचे असेल, तर फक्त फोन दूर ठेवून चालणार नाही (इंद्रिय दमन), तर त्या वेळेत एखादे चांगले पुस्तक वाचण्याची किंवा छंद जोपासण्याची युक्ती (साधना) योजली पाहिजे, तरच मोबाईलची ओढ कमी होईल.

इंद्रिय संयम आणि योगाची युक्ती यांची सांगड घातल्याशिवाय विषयांची आसक्ती सुटत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, शरीर हे नश्वर आहे. ते आज आहे तर उद्या नाही. त्यामुळे या देहावर आसक्ती ठेवणे किंवा त्याच्या नाशाचे दुःख करणे व्यर्थ आहे. त्याऐवजी, जे शाश्वत आहे, जे कधीही संपत नाही, अशा आत्मस्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त करून घेण्यावर लक्ष केंद्रित कर. देहबुद्धी सोडून आत्मबुद्धी धारण करणे हाच खरा मोक्षाचा मार्ग आहे, असे माऊली येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात आपण आपल्या बाह्य रूपावर किंवा शरीरावर खूप प्रेम करतो. पण जेव्हा आजारपण किंवा वृद्धत्व येते, तेव्हा आपण दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की शरीर बदलणारे आहे, पण आपले चांगले विचार आणि ज्ञान कायम राहते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी शरीराच्या आरामापेक्षा अभ्यासाच्या ज्ञानाला महत्त्व देणे हे 'आत्मज्ञान' जपण्यासारखे आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात, ज्यात शरीराची नश्वरता आणि आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगितले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग न करता, आपल्या वाट्याला आलेली विहित कर्मे (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने केली पाहिजेत. 'मनोधर्में' या शब्दाचा अर्थ असा की, कर्म करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा फळाची आशा नसावी. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य एकाग्रतेने आणि शुद्ध हेतूने पार पाडतो, तेव्हा ती कर्मेच आपल्याला बंधनातून मुक्त करून परम पुरुषार्थापर्यंत म्हणजेच ईश्वरी साक्षात्कारापर्यंत घेऊन जातात.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांसाठी अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या शुद्ध हेतूने (मनोधर्माने) अभ्यास करावा. यामुळे त्यांना केवळ परीक्षेत यशच मिळणार नाही, तर त्यांचे व्यक्तिमत्वही समृद्ध होईल.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.