🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाच्या श्रेष्ठतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या बुद्धीने मनुष्याला स्वतःच्या स्वरूपाची ओळख होते, ती बुद्धी अत्यंत शुद्ध आहे. या जगात किंवा स्वर्गातही अशा ज्ञानासारखे दुसरे कोणतेही पावन साधन नाही. हे ज्ञान अज्ञानाचा नाश करते आणि मनुष्याला मोक्षाकडे नेते. ही बुद्धी म्हणजे केवळ माहिती नसून ती एक आंतरिक शुद्धता आहे.

आपल्या जीवनात योग्य निर्णय घेण्यासाठी शुद्ध बुद्धीची गरज असते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता शांत डोक्याने विचार करणे आणि सत्याची साथ देणे म्हणजे या बुद्धीचा वापर करणे होय.

स्थितप्रज्ञ लक्षणांच्या निरूपणात संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला आत्मज्ञानाच्या बुद्धीचे महत्त्व आणि तिची श्रेष्ठता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचा सिद्धांत मांडतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. उलट, विहित कर्मे करणे हेच उचित आहे. मात्र, कर्म करताना 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करत आहे' ही बुद्धी सोडून दिली पाहिजे. जेव्हा मनुष्य फळाची आशा सोडून कर्तव्य भावनेने कार्य करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हीच खरी कर्ममुक्ती आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेपेक्षा 'मी विषयाचे आकलन उत्तम कसे करून घेईन' यावर लक्ष देणे म्हणजे फळाची आशा सोडणे होय.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचा विस्तार करताना अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता कर्म करण्याचा सल्ला देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत लोकसंग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, सामान्य लोक नेहमी श्रेष्ठ व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालतात. जर तू तुझे विहित कर्तव्य (युद्ध) सोडलेस, तर समाज गोंधळात पडेल आणि चुकीच्या मार्गाला लागेल. जगाला सन्मार्ग दाखवणे हे तुझ्यासारख्या श्रेष्ठ पुरुषाचे कर्तव्य आहे. म्हणून, केवळ स्वतःसाठी नव्हे, तर समाजाला दिशा देण्यासाठी तू तुझे कर्म निष्ठेने केले पाहिजेस.

आपल्या वागण्याचा इतरांवर, विशेषतः लहानांवर प्रभाव पडतो. त्यामुळे आपण नेहमी शिस्त आणि नैतिकतेने वागले पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर घरातील मोठ्या व्यक्तींनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

श्रेष्ठ व्यक्तीने समाजासमोर आदर्श ठेवण्यासाठी आपली कर्तव्ये का पार पाडली पाहिजेत, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.