🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मर्म सांगतात. ज्या व्यक्तीला आपल्या अंतरात्म्याचा साक्षात्कार झाला आहे, त्याला बाह्य जगातील नश्वर विषयांमध्ये कोणतेही स्वारस्य उरत नाही. ज्याप्रमाणे अमृताचे सेवन करणाऱ्याला इतर पेये बेचव वाटतात, त्याचप्रमाणे आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्याला भौतिक सुखे तुच्छ वाटतात. अशी व्यक्ती स्वतःच्याच ठिकाणी संतुष्ट असते आणि तिची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही. हेच पूर्णत्वाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात बाह्य गोष्टींवर (उदा. मोबाईल, प्रसिद्धी किंवा वस्तू) आपले सुख अवलंबून न ठेवता, स्वतःच्या कर्मात आणि विचारात समाधान शोधणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय. उदाहरण: इतरांनी स्तुती केली किंवा निंदा केली तरी आपल्या ध्येयापासून विचलित न होता शांत राहणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जे कर्म शास्त्राला धरून आहे (उचित) आणि ज्याच्या आचरणामुळे मनाला क्लेश किंवा पाप लागत नाही (निर्धर्म्म), तेच कर्म सर्वश्रेष्ठ आहे. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले कर्म हेच ईश्वराची खरी पूजा ठरते आणि तेच मनुष्याला बंधनातून मुक्त करते.

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. आपले कर्तव्य चोख बजावणे हाच सर्वात मोठा धर्म आहे, हे यातून शिकता येते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्म पालनाचे आणि उचित कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप स्पष्ट करतात. ते सांगतात की आत्मा हा काळाच्या पलीकडे असून तो कधीही नष्ट होत नाही (नित्य). तो कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही (अचल) आणि तो सृष्टीच्या आरंभापासून अस्तित्वात आहे (सनातन). मानवी बुद्धी आणि तर्कशक्ती केवळ दृश्य जगाचे विश्लेषण करू शकते, परंतु आत्मा हा इंद्रियांच्या आणि तर्काच्या पलीकडचा विषय असल्याने तो समजण्यास अत्यंत गूढ किंवा 'गहन' आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मोठे नुकसान होते किंवा प्रिय व्यक्तीचा विरह होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की शरीर नश्वर असले तरी आत्मा अमर आहे. उदाहरण: एखाद्या अपयशाने खचून न जाता, आपल्यातील आंतरिक शक्ती (आत्मा) कधीही संपत नाही हा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत, जेणेकरून अर्जुनाचा मृत्यूविषयक मोह आणि भीती दूर व्हावी.