🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाचा प्रश्न मांडतात. अर्जुन विचारतो की, मनुष्याला काय चांगले आणि काय वाईट हे माहित असूनही, तो कधीकधी स्वतःच्या इच्छेविरुद्ध पापाच्या मार्गाला लागतो. जणू काही एखादी अदृश्य शक्ती त्याला बळजबरीने त्या चुकीच्या मार्गावर ओढत आहे. हे नेमके कशामुळे घडते, याचे मूळ कारण काय आहे? हे मानवी स्वभावातील द्वंद्व स्पष्ट करते जिथे बुद्धीला योग्य काय ते कळते पण मन मोहाकडे ओढले जाते.

जेव्हा आपल्याला माहित असते की अभ्यास करणे किंवा वेळेवर उठणे महत्त्वाचे आहे, पण तरीही आपण आळस करतो किंवा मोबाईल बघण्यात वेळ घालवतो, तेव्हा आपण या ओवीचा विचार करून आपल्या मनातील मोहावर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. उदाहरण: जंक फूड खाणे चुकीचे आहे हे माहीत असूनही जिभेच्या चवीसाठी आपण ते खातो, हेच ते 'बळजबरीने' घडणारे कर्म होय.

अर्जुनाला पडलेला प्रश्न की मनुष्य स्वतःची इच्छा नसतानाही पापाकडे का वळतो, याचे विवेचन या ओवीत आहे.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मातील अकर्म समजून सांगण्यासाठी एक सुंदर दृष्टांत देतात. जेव्हा एखादा मनुष्य नावेमध्ये बसून प्रवास करतो, तेव्हा तो स्वतः हालचाल करत नसतो, तो स्थिर असतो. परंतु नावेच्या गतीमुळे त्याला असे वाटते की काठावरील झाडे किंवा डोंगर वेगाने मागे धावत आहेत. त्याचप्रमाणे, जो ज्ञानी पुरुष असतो, त्याला हे समजते की शरीर, इंद्रिये आणि बुद्धी ही नावेप्रमाणे कर्मे करत आहेत, परंतु आपला आत्मा (स्वयं) हा त्या कर्मांपासून अलिप्त आणि स्थिर आहे. अज्ञानी माणसाला मात्र आत्म्यावर कर्माचा आरोप झाल्यासारखा वाटतो.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा रेल्वेने प्रवास करतो, तेव्हा आपल्याला बाहेरची झाडे धावताना दिसतात, पण प्रत्यक्षात आपण आणि रेल्वे पुढे जात असतो. यावरून हे शिकावे की बाह्य परिस्थिती कितीही बदलली तरी आपले मन स्थिर ठेवणे शक्य आहे.

कर्मातील अकर्म आणि अकर्मातील कर्म यातील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज नावेचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मतत्त्वाचे किंवा 'सत्य' वस्तूचे लक्षण सांगतात. जे खरोखर अस्तित्वात आहे (सत्), त्याला जन्म-मृत्यू नसतो, म्हणजेच त्याचे येणे-जाणे नसते. भौतिक गोष्टींप्रमाणे त्यात वाढ होत नाही किंवा काळानुसार ते क्षीण होत नाही. जे काळाच्या पलीकडे आहे आणि ज्याचा कधीही नाश होत नाही, त्यालाच ब्रह्म किंवा आत्मतत्त्व म्हणतात. हे गुपित केवळ आत्मज्ञानी पुरुषांनाच उमजते, कारण त्यांनी दृश्य जगाच्या पलीकडे असलेल्या शाश्वत सत्याचा अनुभव घेतलेला असतो.

आपल्या आयुष्यात परिस्थिती सतत बदलत असते, कधी सुख येते तर कधी दुःख. पण आपल्यातील आत्मशक्ती ही स्थिर असते. उदाहरणार्थ, समुद्रावर लाटा येतात आणि जातात, पण समुद्र तोच राहतो. तसेच, बाह्य संकटात डगमगून न जाता आपल्यातील अविनाशी धैर्यावर विश्वास ठेवावा.

भगवद्गीतेच्या दुसऱ्या अध्यायातील १६ व्या श्लोकावर भाष्य करताना माऊली अविनाशी तत्त्वाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.