🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाची लक्षणे सांगतात. जो साधक 'मी हे शरीर आहे' हा देहाभिमान पूर्णपणे त्यागून देतो, त्याच्या मनातील द्वैतभाव (मी आणि तू मधील फरक) नष्ट होतो. जेव्हा मनुष्याला सर्वत्र एकाच आत्मतत्त्वाचा अनुभव येतो, तेव्हा त्याला 'पूर्ण आत्मबोध' प्राप्त झाला असे म्हणतात. असा पुरुष प्रपंचात राहूनही ब्रह्माशी एकरूप झालेला असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'मी' आणि 'माझे' या अहंकारात अडकतो. जर आपण इतरांना स्वतःसारखेच मानले आणि अहंकार कमी केला, तर आपले जीवन अधिक आनंदी होईल. उदाहरणार्थ, एखाद्या कामाचे यश मिळाल्यावर केवळ स्वतःचे मोठेपण न सांगता सर्वांच्या सहभागाचा आदर करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या अध्यायात कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग यांचे विवेचन करताना आत्मज्ञानी पुरुषाची स्थिती स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, क्रोधातून निर्माण झालेला मोह स्मृतीचा नाश करतो. स्मृती म्हणजे आपण कोण आहोत आणि आपले कर्तव्य काय आहे याची जाणीव. एकदा का ही जाणीव किंवा स्मृती नष्ट झाली की माणसाचा विवेक (बुद्धी) संपतो. बुद्धीचा नाश होणे म्हणजे जीवनातील प्रकाशाचा अंत होणे होय. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तानंतर दिशाहीन करणारा अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे बुद्धी गेल्यावर मनुष्य स्वतःचा विनाश ओढवून घेतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण आपल्या मर्यादा विसरतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात एखाद्या प्रिय व्यक्तीला वाईट बोलताना आपण त्यांनी पूर्वी केलेली मदत विसरतो (स्मृती भ्रंश), ज्यामुळे नाते तुटते (बुद्धी नाश). म्हणून कठीण प्रसंगात शांत राहणे महत्त्वाचे आहे.

पतनाच्या क्रमामध्ये, स्मृती भ्रष्ट झाल्यामुळे माणसाच्या विवेकाचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे सूक्ष्म तत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, बाह्य जगातील विषयांची (भोगवस्तूंची) चर्चा किंवा नाव जरी सहजपणे आपल्या कानावर पडले, तरी साधकाने सावध राहिले पाहिजे. मनामध्ये त्या विषयाचा 'संकल्प' म्हणजे त्याबद्दलचे चिंतन किंवा तो मिळवण्याची इच्छा निर्माण होऊ देऊ नये. जर आपण त्या विचाराला मनात थारा दिला, तर तो विचार हळूहळू आसक्तीत बदलतो आणि बुद्धीला भ्रष्ट करतो. म्हणून विषयांच्या केवळ स्मरणापासूनही मनाला अलिप्त ठेवणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण जाहिराती किंवा इतरांचे विलासी जीवन पाहतो, तेव्हा त्या गोष्टींचा मोह मनात घर करू नये म्हणून लगेच आपले लक्ष विधायक कामाकडे वळवणे, हे या ओवीचे पालन ठरेल.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, विषयांच्या चिंतनातून बुद्धीचा नाश कसा होतो हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हा उपदेश करतात.