🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा कंटाळा करून किंवा घाबरून ते सोडून देऊ नये. कर्म करणे हा मानवाचा स्वभाव आणि धर्म आहे. अडचण कर्मात नसून कर्माच्या फळाबद्दल असलेल्या आसक्तीमध्ये (वासना) असते. जर आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून कर्म केले, तर ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते मोक्षाला कारणीभूत ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जसे की विद्यार्थी म्हणून अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत न पडता, केवळ विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मन लावून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायातील निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्तव्याचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी बुद्धीवर जोपर्यंत सांसारिक विषयांची आणि मोहाची पुटे चढलेली असतात, तोपर्यंत तिला सत्याचे दर्शन घडत नाही. ज्याप्रमाणे आरशावर धूळ असेल तर प्रतिबिंब दिसत नाही, त्याचप्रमाणे बुद्धीवर वासनांचा 'मळ' असेल तर आत्मज्ञान होत नाही. जेव्हा साधक वैराग्याचा (आसक्ती सोडण्याचा) सराव करतो, तेव्हा ही बुद्धी शुद्ध होते. शुद्ध बुद्धीमध्येच आत्मस्वरूपाचा प्रकाश स्पष्टपणे जाणवू लागतो. हे ज्ञान मिळवण्यासाठी बुद्धीचे निर्मळ होणे ही पहिली पायरी आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखाद्या कामाच्या फळाची अति चिंता करणे सोडून दिले (वैराग्य), तर आपले मन शांत होते आणि आपल्याला त्या कामात अधिक चांगले यश मिळवण्यासाठी स्पष्ट विचार करता येतात. उदाहरणार्थ, परीक्षेत गुणांची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केल्यास बुद्धी अधिक तल्लख चालते.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी बुद्धीची शुद्धी कशी आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या अंतःकरणावर विजय मिळवला आहे आणि ज्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) आहारी जात नाही, तो पुरुष केवळ देहधारी मनुष्य नसून तो साक्षात परब्रह्म स्वरूप झाला आहे. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही पाण्याने भिजत नाही, त्याप्रमाणे असा महापुरुष संसारात राहूनही मायेच्या किंवा विकारांच्या स्पर्शापासून पूर्णपणे मुक्त असतो. त्याची बुद्धी स्थिर झालेली असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर मनोरंजनाच्या साधनांच्या आहारी न जाता आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ: परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा मोह टाळून अभ्यासात मग्न राहणे म्हणजे बाह्य विषयांचा विटाळ टाळणे होय.

ब्रह्मस्थिती प्राप्त झालेल्या आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या पुरुषाचे लक्षण ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.