🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, पण त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' ही भावना नसते. तो कर्माच्या फळाला किंवा बंधनाला चिकटत नाही. सूर्याचे उदाहरण देऊन ते स्पष्ट करतात की, सूर्य जगाला प्रकाश देतो पण त्याला अंधाराचा किंवा रात्रीचा कधीच स्पर्श होत नाही. त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी व्यक्ती संसारात राहून सर्व कर्तव्ये पार पाडते, पण ती कर्माच्या बंधनात किंवा अहंकाराच्या जाळ्यात अडकत नाही. त्याचे कर्म हे अकर्म होते.

आपले काम पूर्ण निष्ठेने करावे, पण त्याचे श्रेय घेण्याचा हव्यास धरू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक कार्यात मदत करताना 'मी हे केले' असा बडेजाव न मिरवता, ते आपले कर्तव्य समजून शांतपणे करावे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनापासून अलिप्त कसे राहावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) महत्त्व विशद करतात. जेव्हा साधकाला सर्व चराचर सृष्टीत एकाच परमात्म्याचे दर्शन घडते, तेव्हा त्याच्या मनात भेदाभेद उरत नाही. अशी 'साम्यबुद्धी' प्राप्त झालेली व्यक्ती जरी देहाने या जगात वावरत असली, तरी ती स्वरूपाने परब्रह्मच असते. त्यांच्यासाठी जन्म-मरणाचे फेरे संपलेले असतात कारण त्यांनी जिवंतपणीच मोक्ष अनुभवलेला असतो. हेच जीवन्मुक्त अवस्थेचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणाशीही भेदभाव न करता सर्वांशी प्रेमाने आणि समानतेने वागणे, हे या ओवीचे सार आहे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी वरिष्ठ आणि कनिष्ठ असा भेदभाव न करता सर्वांच्या श्रमाचा सारखाच आदर करणे.

ज्यांनी समत्व बुद्धी प्राप्त केली आहे, त्यांच्या श्रेष्ठ स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे संजयाच्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा भक्त भगवंताच्या दिव्य रूपाचा किंवा ज्ञानाचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याचे मन आनंदाने इतके भरून येते की त्याला स्वतःच्या देहाचे आणि मनाचे भान राहत नाही. या ओवीत 'सात्त्विक भाव' इतके प्रबळ झाले आहेत की, संजयाची स्वतःच्या अंतःकरणावर नियंत्रण ठेवण्याची शक्ती पूर्णपणे लोप पावली आहे. ही अवस्था आध्यात्मिक परमानंदाची परिसीमा दर्शवते.

जेव्हा आपण एखादी अत्यंत आनंदाची किंवा अभिमानाची गोष्ट अनुभवतो, तेव्हा आपल्याला शब्द सुचत नाहीत किंवा आपण भारावून जातो. उदाहरण: एखाद्या कठीण परीक्षेत मोठे यश मिळाल्यावर होणारा अतिआनंद ज्यामुळे आपण काही काळ स्तब्ध होतो.

संजय जेव्हा धृतराष्ट्राला भगवद्गीतेचा दिव्य संवाद सांगत असतो, तेव्हा त्यातील आध्यात्मिक तेजामुळे तो इतका भारावून जातो की त्याची स्वतःला सावरण्याची शक्ती संपते.