🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, काम आणि क्रोध हे सर्व पापांचे मूळ आहेत. जोपर्यंत आपली इंद्रिये स्वैर असतात, तोपर्यंत मनुष्य मोहाच्या जाळ्यात अडकतो आणि चुकीची कर्मे करतो. म्हणून साधकाने प्रथम आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवले पाहिजे. जो आपल्या इंद्रियांना जिंकतो, तोच खऱ्या अर्थाने पापांपासून मुक्त होऊ शकतो. इंद्रियनिग्रह केल्यामुळे बुद्धी स्थिर होते आणि आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा एखादी चुकीची गोष्ट करण्याची इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी मोबाईलवर गेम खेळण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

काम आणि क्रोध या पापांच्या मुळांना नष्ट करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः इंद्रियांवर ताबा मिळवून चालत नाही, तर बुद्धीने आणि विवेकाने स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थिर व्हावे लागते. जेव्हा एखादा साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करतो आणि आपले चित्त आत्मज्ञानाच्या ठिकाणी एकाग्र करतो, तेव्हाच त्याची बुद्धी खऱ्या अर्थाने स्थिर झाली असे समजावे. हे आत्मसंयमाचे आणि मानसिक शांततेचे सर्वोच्च लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण मोबाईल किंवा जंक फूड सारख्या मोहावर नियंत्रण मिळवतो आणि आपल्या अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा आपण या 'स्थिरबुद्धी'चा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात मनोरंजनाचे मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे आणि इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून जगाच्या उत्पत्ती आणि लयाचा सिद्धांत अत्यंत सोप्या दृष्टांतातून मांडतात. ते म्हणतात की आकाश हे निर्विकार आणि अलिप्त आहे; त्यात ढग येतात आणि जातात पण आकाशाचे मूळ स्वरूप बदलत नाही. त्याचप्रमाणे, हे संपूर्ण दृश्य जग त्या एकाच 'चैतन्य' तत्त्वावर भासते. जग हे नश्वर आणि परिवर्तनशील आहे, पण ज्या अधिष्ठानावर (चैतन्यावर) ते दिसते, ते चैतन्य अविनाशी आहे. हे अद्वैत वेदांतातील 'विवर्तवादाचे' उदाहरण आहे, जिथे मूळ वस्तू न बदलता त्यावर दुसरी वस्तू भासते.

आपल्या आयुष्यातील सुख-दु:ख किंवा संकटे ही आकाशातील ढगांसारखी तात्पुरती आहेत. ती येतात आणि जातात. आपण स्वतःला या बाह्य परिस्थितीशी जोडून न घेता, आपल्या मनाला आकाशासारखे विशाल आणि स्थिर ठेवले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तर ते कायमस्वरूपी नसते, ते एका ढगासारखे आहे जे मेहनतीने दूर होऊ शकते.

अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि जगाचे नश्वरत्व समजावून सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज जग आणि चैतन्य यांचा संबंध स्पष्ट करत आहेत.