🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य जगातील भौतिक सुखांच्या आणि विषयांच्या मागे धावतो, तोपर्यंत त्याला खरा शाश्वत आनंद मिळत नाही. जेव्हा साधक आपल्या इंद्रियांना बाह्य विषयांपासून पूर्णपणे परावृत्त करतो आणि संशयरहित किंवा निर्भय होतो, तेव्हा त्याला स्वतःच्या अंतरात्म्यात 'अद्वय' म्हणजे ज्याच्यासारखे दुसरे काहीही नाही अशा अद्वैत परमानंदाची प्राप्ती होते. हे सुख बाह्य साधनांवर अवलंबून नसते, तर ते आत्मस्वरूपाचे असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा बाह्य मनोरंजनावरचे अवलंबित्व कमी करतो, तेव्हा आपल्याला स्वतःच्या छंदांमध्ये किंवा शांत बसण्यात जो आनंद मिळतो, तो या ओवीचा व्यावहारिक अनुभव आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी बाह्य आकर्षणे टाळल्यास मिळणारी एकाग्रता आणि यश हे अंतरीक सुखाचे प्रतीक आहे.

इंद्रियांना बाह्य विषयांतून काढून अंतर्मुख केल्यावर मिळणाऱ्या अद्वैत सुखाचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे स्वरूप अविनाशी आहे आणि शरीर नश्वर आहे हे सत्य समजून घेतल्यावर शोक करणे चुकीचे आहे. अज्ञानी लोक शरीरालाच आत्मा मानतात आणि त्यामुळे मृत्यूच्या कल्पनेने दुःखी होतात. अर्जुन हा ज्ञानी असूनही मोहवश होऊन दुःख करत आहे, म्हणून महाराज त्याला बजावतात की सामान्य अज्ञानी माणसांसारखा तू मनामध्ये खेद करू नकोस. विवेकाने या मोहाचा त्याग कर.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की परिस्थिती बदलणे हा निसर्गाचा नियम आहे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर रडत न बसता, अज्ञानाचा त्याग करून पुढच्या वेळी अधिक मेहनत घेण्याचा विचार करणे म्हणजे या ओवीचा सराव होय.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला अज्ञानामुळे होणारा शोक सोडून देण्याचा सल्ला देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक अवस्थेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात नद्या येऊन मिळाल्या तरी तो आपली मर्यादा ओलांडत नाही आणि नद्या नाही मिळाल्या तरी तो आटत नाही, तो सदैव स्वतःमध्येच पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या सर्व वासना मावळल्या आहेत, असा पुरुष बाह्य विषयांच्या प्राप्तीने हुरळून जात नाही किंवा त्यांच्या अभावाने दुःखी होत नाही. तो 'पूर्णकाम' असतो, कारण त्याचे सुख बाह्य जगावर अवलंबून नसून ते त्याच्या अंतरात्म्यात असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपेक्षित गोष्ट मिळत नाही, तेव्हा चिडचिड न करता समुद्रासारखे शांत राहणे आणि आपल्याकडे जे आहे त्यात समाधान मानणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याचे मानसिक स्थैर्य स्पष्ट करतात.