🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ अवस्थेचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाची बुद्धी आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी अढळ झाली आहे, ज्याला बाह्य जगातील द्वंद्व (सुख-दु:ख, मान-अपमान) विचलित करू शकत नाही, तोच खरा ज्ञानी होय. असा पुरुष केवळ या जगातच नव्हे, तर स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ आणि परिपूर्ण मानला जातो. त्याची शांती नैसर्गिक असते आणि ती कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही.

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगी डगमगून न जाता मनाचा संयम राखणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी एखादी मोठी चूक झाली तरी घाबरून न जाता शांत डोक्याने त्यावर उपाय शोधणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञ पुरुषाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) लक्षणे सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्म करत असतानाच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होणे ही एक विशेष कला किंवा 'युक्ती' आहे. ज्याप्रमाणे आपण हाताने एखादी वस्तू धरतो आणि ती सोडण्यासाठी सुद्धा हाताचीच हालचाल करावी लागते, त्याचप्रमाणे संसारात राहून कर्तव्ये पार पाडत असताना, ती फळाची अपेक्षा न ठेवता केल्यास कर्माचे ओझे राहत नाही. ही सहज आणि सोपी पद्धत म्हणजे कर्मानेच कर्माचा त्याग करणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य आनंदाने पार पाडणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची अति चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हीच ती 'युक्ती' आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन कर्म कसे करावे, याचे गुपित अर्जुनाला सांगत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज 'स्थितप्रज्ञ' पुरुषाचे लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या अंतःकरणात दृढ निश्चय केला आहे आणि जो आपल्या इंद्रियांना विषयांकडे धावण्यापासून पूर्णपणे रोखतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे. जेव्हा मन आणि बुद्धी इंद्रियांच्या आहारी जात नाहीत, तेव्हाच मनुष्याला आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी टीव्ही पाहण्याची किंवा मोबाईल खेळण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा मनावर ताबा मिळवून आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून सात्विक आहार घेणे आणि वेळेचा सदुपयोग करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.