🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग यांतील अद्वैत स्पष्ट करतात. सामान्यतः लोकांना वाटते की संन्यास म्हणजे सर्व कर्मांचा त्याग आणि योग म्हणजे कर्म करणे. परंतु, ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की ज्या ठिकाणी फळाची आशा सोडली जाते (संन्यास), तिथेच कर्माचे खरे कौशल्य (योग) प्रकट होते. या दोन्ही मार्गांचे अंतिम उद्दिष्ट चित्तशुद्धी आणि आत्मज्ञान हेच असल्याने ते भिन्न नसून एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार सोडणे आणि फळाची चिंता न करणे म्हणजे संन्यास आणि योग एकत्र आणणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्याच्या ईर्ष्येने न खेळता खेळाचा आनंद घेण्यासाठी आणि आपले सर्वोत्तम देण्यासाठी खेळणे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच आहेत, हे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण म्हणतात की आता शोक करण्याचे कोणतेही कारण उरलेले नाही. अर्जुनाने आपल्या विवेकाचा आणि बुद्धीचा वापर करून या सत्याचा स्वतःच्या मनात विचार करावा. अज्ञानामुळे होणारा मोह सोडून देऊन कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करावे, असा हा गहन आशय आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात अडकतो आणि रडत बसतो, तेव्हा ही ओवी आपल्याला स्वतःच्या बुद्धीने विचार करायला शिकवते. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, आपण कुठे कमी पडलो याचा शांतपणे विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या अनावश्यक शोकाबद्दल विचारत आहेत आणि त्याला विवेकाने विचार करण्यास प्रवृत्त करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे नदीच्या पलीकडच्या काठाला जाण्यासाठी नावेचा आधार घेणे अनिवार्य असते, पण काठावर पोहोचल्यावर ती नाव सोडावी लागते, तसेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी सुरुवातीला विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्माचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती सोडणे होय. कर्माच्या साहाय्यानेच मनुष्य कर्माच्या पलीकडे असलेल्या स्थितीला पोहोचू शकतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ निकालाची काळजी न करता, आपले काम उत्तम प्रकारे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे. जसे विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास (कर्म) करतात जेणेकरून त्यांना ज्ञान (पैलतीर) मिळेल.

कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा उपयोग साधना म्हणून कसा करावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.