🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये बाह्य विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखतो, तोच खरा ज्ञानी होय. इंद्रिये जेव्हा विषयांकडे धावणे थांबवतात, तेव्हाच चित्त अंतर्मुख होऊन परमात्म्याशी एकरूप होते. हा इंद्रियनिग्रह केवळ बळजबरीने नसून, आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात झालेला विवेकपूर्ण संयम आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात चुकीचे बोलण्यापासून स्वतःला रोखतो किंवा अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचे आकर्षण टाळतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचा वापर करतो. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात मनोरंजनावर ताबा ठेवून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्याची इंद्रिये विषयांकडून खेचून घेतली जातात, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरली आहेत, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य जगातील भोग (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) हे विषासारखे घातक असतात. जो या विषयांच्या आहारी जात नाही आणि ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर राहते, तोच जीवनात पूर्णत्व प्राप्त करतो. इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हीच आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला सोशल मीडिया, जंक फूड किंवा इतर व्यसनांचे आकर्षण वाटते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियांवर विजय मिळवणे होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात मनोरंजनाचे मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणारा विद्यार्थी या तत्त्वाचे पालन करतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. जेव्हा साधकाला पूर्ण ज्ञानाची प्राप्ती होते, तेव्हा कर्म, कर्ता आणि क्रिया यांमधील भेद संपतो. जसे समुद्राच्या लाटा समुद्रापेक्षा वेगळ्या नसतात, तसे ज्ञानी पुरुषाचे कर्म ब्रह्मापेक्षा वेगळे नसते. 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार गळून पडल्यामुळे कर्माचे बंधन त्याला बाधत नाही. तो स्वतःच्या अंतर्यामी परब्रह्म स्वरूपाचा अनुभव घेतो आणि त्याचे संपूर्ण अस्तित्व ब्रह्मात विलीन होते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती केवळ कर्तव्य म्हणून न करता प्रेमाने केल्यास मनाला शांती मिळते आणि कर्माचा ताण येत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत, जिथे कर्माचे बंधन आणि कर्तेपणाचा अहंकार नष्ट होतो.