🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मस्थितीचे किंवा ब्रह्मस्थितीचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा साधक साधनेच्या उच्च शिखरावर पोहोचतो, तेव्हा त्याच्या अंतःकरणातून काम आणि क्रोध हे विकार नैसर्गिकरित्या गळून पडतात. इतकेच नाही, तर त्याचे मन देखील स्वतःचे चंचल अस्तित्व विसरून परमात्म्यात विलीन होते. ही अवस्था म्हणजे द्वैताचा नाश होऊन अद्वैताचा अनुभव येणे होय, जिथे मनाचा 'मी'पणा पूर्णपणे संपतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात रागावर नियंत्रण मिळवतो आणि शांत राहतो, तेव्हा आपल्याला या ओवीचा अर्थ समजतो. उदाहरणार्थ, कोणाशी वाद घालण्याऐवजी शांत राहून मनाला स्थिर ठेवणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे मुक्तीच्या अशा अवस्थेचे वर्णन करत आहेत जिथे मनाचे सर्व विकार नष्ट होतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग) आणि योग (फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे) हे भिन्न वाटत असले तरी प्रत्यक्षात ते एकच आहेत. त्यांच्यात कोणताही तात्विक फरक नाही. केवळ शब्दांच्या वापरामुळे ते वेगळे वाटतात, परंतु त्यांचे अंतिम उद्दिष्ट आणि स्वरूप एकच आहे. कर्माचा त्याग करणे आणि कर्म फळाची आसक्ती सोडून करणे या दोन्ही गोष्टी साधकाला एकाच ध्येयाकडे नेतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करणे म्हणजे योग, आणि 'मी हे केवळ फळासाठी करत नाही' ही भावना ठेवणे म्हणजे संन्यास. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञानासाठी वाचणे, हाच खरा योग आणि संन्यास आहे.

संन्यास आणि योग यातील अद्वैत (एकता) अर्जुनाला पटवून देण्यासाठी माउली हे निरूपण करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे योग्य कर्म आणि 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा निसर्गाने नेमून दिलेले कर्तव्य पार पाडावे. स्वधर्माचे पालन करणे आणि आपली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडणे, हेच जीवनात शाश्वत सुख मिळवण्याचे गुपित आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखादा विद्यार्थी केवळ परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे करत असेल, तर त्याला मानसिक समाधान मिळते. हेच सुखी जीवनाचे सूत्र आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माचे आणि विहित कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.