🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाचा हा मार्ग इतका विलक्षण आहे की त्यासाठी संसाराचा त्याग करून अरण्यात जाण्याची आवश्यकता नाही. प्रपंचात राहूनही, जर मनुष्य आपली कर्तव्ये फळाची आशा न धरता आणि ईश्वराच्या चरणी अर्पण करून करतो, तर तो या योगाचा लाभ घेऊ शकतो. हा योग प्रपंचाच्या 'गावात' (म्हणजेच मोहात) न शिरताही साधता येतो, कारण तो आंतरिक शुद्धीवर भर देतो.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे करताना ती 'मी' पणा सोडून केली पाहिजेत. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञानप्राप्तीसाठी केला, तर तो एक प्रकारचा योगच ठरतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानयोगाची सुलभता सांगत आहेत की हा योग संसारात राहूनही साधता येतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे मर्म समजावून सांगतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्म करतो पण त्यात त्याचा अहंकार नसतो, तेव्हा ते कर्म असूनही 'अकर्म' (बंधमुक्त) असते. याउलट, जर एखादा माणूस बाहेरून शांत बसला असेल पण मनात कर्माचे विचार घोळत असतील, तर ते अकर्म असूनही 'कर्म' ठरते. ही दृष्टी प्राप्त होणे म्हणजेच आत्मज्ञान होय. जो मनुष्य कर्मातील अकर्म आणि अकर्मातील कर्म ओळखतो, तोच खरा ज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञानासाठी केल्यास अभ्यासाचा ताण येत नाही आणि ते कर्म बंधमुक्त होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म फरक समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्म करणे टाळता येत नाही, कारण प्रकृतीचा स्वभावच कर्माचा आहे. म्हणून कर्माचा त्याग करणे हा उपाय नसून, कर्म करण्याच्या पद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे. कर्माचे फळ आपल्याला मिळेलच अशी आसक्ती किंवा हव्यास सोडून जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हेच खऱ्या अर्थाने कर्मयोग आचरणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, जसे की अभ्यास करताना, केवळ 'पहिला नंबर येईल का?' याचा विचार न करता विषयाच्या ज्ञानासाठी मन लावून अभ्यास करणे म्हणजे फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायावरील भाष्यात, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्तव्य करणे अनिवार्य आहे, परंतु फळाची आसक्तीच बंधनास कारणीभूत ठरते.