🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, भगवंताचे अवतार घेणे (जन्म) आणि त्यांनी केलेली कार्ये (कर्म) ही सामान्य मानवासारखी वासना किंवा कर्माच्या बंधनातून निर्माण झालेली नसतात. ती पूर्णपणे दिव्य आणि लोककल्याणासाठी असतात. जो साधक हे गुपित अंतःकरणापासून जाणतो, त्याची संसारातील आसक्ती नष्ट होते. असा ज्ञानी पुरुष मृत्यूत्तर पुनर्जन्माच्या चक्रात न अडकता थेट ईश्वराशी एकरूप होतो, म्हणजेच त्याला मोक्ष प्राप्त होतो.

आपण जे काही काम करतो, ते फळाची अपेक्षा न ठेवता 'ईश्वरार्पण' बुद्धीने केल्यास कर्माचे बंधन राहत नाही. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञानप्राप्तीसाठी केल्यास तो आनंददायी होतो.

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य जन्माचे आणि कर्माचे रहस्य अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या जीवनात संशयासारखा दुसरा कोणताही मोठा शत्रू किंवा पाप नाही. संशय हा केवळ मनाचा एक विचार नसून तो आत्मविनाशाचा मार्ग आहे. ज्याप्रमाणे एखादे खोल विवर (खड्डा) प्राण्याला किंवा मनुष्याला गिळून टाकते, त्याचप्रमाणे संशय माणसाची विवेकबुद्धी, आत्मविश्वास आणि प्रगती नष्ट करतो. संशयामुळे माणसाचे ऐहिक आणि पारमार्थिक दोन्ही प्रकारचे नुकसान होते, म्हणून साधकाने संशयाचा त्याग करणे अनिवार्य आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी आत्मविश्वास आवश्यक असतो. जर आपण स्वतःच्या क्षमतेवर संशय घेतला, तर आपण साधे कामही पूर्ण करू शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने मैदानात उतरण्यापूर्वीच आपल्या कौशल्यावर संशय घेतला, तर तो कधीही जिंकू शकणार नाही. म्हणून संशय सोडून दृढ निश्चयाने वागावे.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, ज्ञानप्राप्तीसाठी संशयाचा नाश करणे किती आवश्यक आहे हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज संशयाची भयानकता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या वैराग्याचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, केवळ घरादाराचा किंवा वस्तूंचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे. जर माणसाचे मन विषयांच्या ओढीपासून मुक्त झाले असेल, तर तो संसारात राहूनही संन्यासीच असतो. आंतरिक विरक्ती ही बाह्य त्यागापेक्षा जास्त महत्त्वाची आहे. ज्याचे मन शुद्ध झाले आहे, त्याला बाह्य जग बाधत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक वस्तू वापरतो. जर एखादी वस्तू हरवली किंवा खराब झाली आणि आपल्याला त्याचे दुःख झाले नाही, तर आपण त्या वस्तूबाबत 'अंतरी विरक्त' आहोत असे समजावे. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरणे पण त्याचे व्यसन न लागणे.

खरा संन्यास आणि वैराग्य हे केवळ बाह्य नसून आंतरिक असते, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.