🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाच्या अज्ञानावर भाष्य करतात. अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला आहे. श्रीकृष्ण त्याला विचारतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि जगाची नश्वरता हे मूलभूत सत्य तुला माहित नाही का? की तू ते जाणूनही या क्षणी विसरला आहेस? मृत्यू ही एक नैसर्गिक घटना असताना तू तिला 'अनुचित' किंवा 'अयोग्य' का मानतोस? हे अर्जुनाचे वैचारिक गोंधळ दूर करण्यासाठी विचारलेले प्रश्न आहेत.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात आपल्या तत्त्वांना विसरतो, तेव्हा स्वतःला हा प्रश्न विचारला पाहिजे की आपण आपले ज्ञान का विसरलो आहोत? उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर खचून न जाता, 'प्रयत्न करणे हेच आपल्या हातात आहे' हे सत्य आठवणे.

कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या वेळी अर्जुन मोहग्रस्त झाला असता श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या ज्ञानाची आठवण करून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मस्वरूपाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की चैतन्य हे अत्यंत शुद्ध आणि अलौकिक आहे. ते प्रकृतीच्या आणि मायेच्या पलीकडे असल्याने, मानवी मनाचे विकार जसे की शोक (दुःख) किंवा मोह (भ्रम) त्याला स्पर्श करू शकत नाहीत. जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वतःला या चैतन्य स्वरूपात अनुभवते, तेव्हा तिच्या आयुष्यातील सर्व द्वंद्व आणि दुःखे नाहीशी होतात. हे चैतन्य सूर्यासारखे प्रकाशमान आहे, जिथे अंधाराला (दुःखाला) प्रवेश नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयश किंवा नुकसानीमुळे दुःखी होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की आपले मूळ स्वरूप हे आनंदी आणि शांत आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रिय वस्तूच्या हरवण्याने रडण्याऐवजी, 'मी या वस्तूंपेक्षा वेगळा आणि शाश्वत आहे' हा विचार करणे मनाला शांती देते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे शुद्ध आणि निर्विकार स्वरूप स्पष्ट करत आहेत, जे सांसारिक दुःखाच्या पलीकडे आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या या पहिल्या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला वंदन करतात. येथे गणेश म्हणजे केवळ एक देव नसून ते 'शब्दब्रह्म' किंवा 'परब्रह्म' आहेत. 'आद्या' म्हणजे जो सर्वांच्या आधी अस्तित्वात आहे. 'वेदप्रतिपाद्या' म्हणजे ज्याचे खरे स्वरूप केवळ वेदांच्या अभ्यासातून समजते. 'स्वसंवेद्या' म्हणजे ज्याला बाह्य साधनांनी नाही, तर केवळ स्वतःच्या अनुभवानेच ओळखता येते. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की हा गणेश म्हणजेच आपले 'आत्मरूप' आहे.

कोणतेही नवीन आणि मंगल कार्य सुरू करताना ईश्वराचे किंवा आपल्या अंतरात्म्याचे स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेला जाताना किंवा नवीन व्यवसायाची सुरुवात करताना शांत चित्ताने स्वतःवर विश्वास ठेवून सुरुवात करणे.

ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभी संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला (परब्रह्माला) वंदन करून ग्रंथाची मंगल सुरुवात करत आहेत.