🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे (स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे) महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, प्रत्येकाने आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी ते स्वीकारू नये. आपला स्वधर्म आचरताना जरी कष्ट पडले किंवा तो कठीण वाटला, तरी त्यातच आपले आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक कल्याण असते. स्वधर्माचे पालन करणे हीच खरी ईश्वरसेवा आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा न करता, तो आपला धर्म मानून पूर्ण करावा. उदाहरण: परीक्षेत कॉपी करणे सोपे वाटले तरी, प्रामाणिकपणे अभ्यास करून पेपर लिहिणे हाच विद्यार्थ्याचा खरा स्वधर्म आहे आणि त्यातच त्याचे यश आहे.

अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देताना ज्ञानेश्वर महाराज हे मार्गदर्शन करतात की स्वतःचे कर्तव्य सोडणे अयोग्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या इंद्रियसंयमाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याने आपल्या वासनांवर विजय मिळवला आहे, असा पुरुष 'निरिच्छ' असतो. अशा पुरुषाची इंद्रिये जेव्हा बाह्य जगातील विषयांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा ती केवळ नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार वावरतात. जसे एखादे जनावर कुरणात सहजपणे चरते, तशी ही इंद्रिये विषयांचा अनुभव घेतात; परंतु त्यामध्ये आसक्ती किंवा 'हा भोग माझा आहे' अशी भावना नसल्यामुळे, ती इंद्रिये त्या पुरुषाच्या आत्मशांतीला कधीही बाधा आणू शकत नाहीत. तो पुरुष विषयांमध्ये असूनही त्यांपासून अलिप्त असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक सुख-सोयींच्या वस्तू पाहतो. जर आपण त्या वस्तूंचा वापर केवळ गरजेपुरता केला आणि त्यात मन अडकवले नाही, तर आपल्याला दुःख होत नाही. उदाहरणार्थ, बाजारात फिरताना अनेक आकर्षक गोष्टी दिसतात, पण त्या घेण्याची तीव्र इच्छा नसेल तर आपले मन शांत राहते.

स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांमध्ये वावरतानाही कसा अलिप्त राहतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे दिव्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, सृष्टीतील प्रत्येक विहित कर्म हे परब्रह्मापासूनच निर्माण झाले आहे. वेदांची उत्पत्ती सुद्धा ईश्वरापासून झाली असून तेच वेद आपल्याला कर्माचे मार्गदर्शन करतात. जेव्हा एखादी व्यक्ती निस्वार्थ भावनेने आपले कर्तव्य पार पाडते, तेव्हा ते कर्म केवळ शारीरिक हालचाल न राहता प्रत्यक्ष ब्रह्मरूप होते. थोडक्यात, कर्म आणि ब्रह्म हे वेगळे नसून कर्माच्या माध्यमातूनच आपण ईश्वराशी जोडले जातो.

आपले दैनंदिन काम (उदा. अभ्यास किंवा नोकरी) करताना ते ओझे न मानता 'ही ईश्वराची सेवा आहे' या भावनेने करावे. उदाहरण: रस्ता साफ करणाऱ्या व्यक्तीने जर ते काम 'समाजाची सेवा' म्हणून केले, तर ते कर्म ब्रह्मरूप होते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्माची उत्पत्ती आणि त्याचा परब्रह्माशी असलेला अतूट संबंध स्पष्ट करत आहेत.