🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला विवेकाचा मार्ग दाखवत आहेत. ते म्हणतात की, आत्म्याचे स्वरूप अविनाशी आहे आणि शरीर हे केवळ एक बाह्य कवच आहे जे बदलत असते. जेव्हा आपण केवळ शरीराचा विचार करतो, तेव्हाच आपल्याला दुःख होते. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात डोकावून, एकाग्र चित्ताने हे सत्य समजून घ्यावे की ज्याचा मृत्यू झाला आहे तो खरोखर नष्ट झालेला नाही. आत्मज्ञानामुळेच मोहाचा आणि अज्ञानाचा नाश होतो, म्हणून शोक सोडून आत्मस्वरूपाचे चिंतन करणे आवश्यक आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या किंवा वस्तूच्या जाण्याने खूप दुःख होते, तेव्हा आपण शांत बसून हे जग नश्वर आहे आणि आपले अस्तित्व त्यापलीकडे आहे, असा विचार करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडत न बसता, 'माझे आयुष्य या गुणांपेक्षा मोठे आहे' असा विचार करून पुन्हा जोमाने अभ्यास करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्याला मोहातून बाहेर पडण्यासाठी मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्यापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही हाव किंवा अपेक्षा नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून केवळ कर्मावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म 'उत्तम' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे होते. हीच खरी कर्मयोगाची साधना आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर (कर्तव्यावर) लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना 'मला पैकीच्या पैकी गुण मिळतील का?' असा विचार करण्याऐवजी 'मी हे गणित अचूक कसे सोडवू शकेन?' यावर लक्ष द्यावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनात न अडकता कार्य कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देतात. प्रलयकाळात जेव्हा सृष्टीचा नाश होतो, तेव्हा अत्यंत वेगवान आणि विनाशकारी वारे वाहतात. पण इतका मोठा वारा असूनही तो अचल अशा मेरु पर्वताला यत्किंचितही हलवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाली आहे, त्याला संसारातील सुखाचे प्रसंग किंवा दुःखाचे डोंगर विचलित करू शकत नाहीत. तो दोन्ही स्थितीत समान आणि शांत राहतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मोठे यश मिळते किंवा मोठे संकट येते, तेव्हा आपण डगमगून न जाता शांत राहिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता किंवा खूप जास्त गुण मिळाले तरी हवेत न जाता पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देऊन त्याची अढळता स्पष्ट करत आहेत.