बुधवार, 29 मार्च 2028
आज

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 74

योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथाऽन्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥

जया अंतरीं सुख । जो आत्मबोधें हरिख । जया स्वरूपींचि चोख । दृष्टी जाहली ॥ ७४ ॥

"He who has internal happiness, who finds joy in self-knowledge, and whose vision has become pure in the Self."

अंतरीं Adverb
Antari
हृदयात किंवा आत
Within or inside the heart
आत्मबोधें Noun
Atmabodhe
आत्मज्ञानाने
By self-realization or self-knowledge
हरिख Noun
Harikha
आनंद किंवा हर्ष
Joy or delight
स्वरूपीं Noun
Swarupi
स्वतःच्या मूळ स्वरूपात
In one's own true nature
चोख Adjective
Chokha
शुद्ध किंवा निर्मळ
Pure or clear
दृष्टी Noun
Drishti
नजर किंवा पाहण्याची शक्ती
Vision or sight

💡 अर्थ

जिसे अपने भीतर ही सुख मिलता है, जो आत्मज्ञान से हर्षित होता है और जिसकी दृष्टि आत्मस्वरूप में शुद्ध हो गई है, वही सच्चा योगी है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या पुरुषाला बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांमध्ये सुख शोधण्याची गरज उरत नाही, कारण त्याला आपल्या अंतरात्म्यातच शाश्वत सुख गवसले आहे, तोच खरा मुक्त आहे. आत्मज्ञानामुळे (आत्मबोध) ज्याचा आनंद ओसंडून वाहतो आणि ज्याची दृष्टी केवळ बाह्य रूपावर न थांबता स्वरूपाच्या शुद्ध तत्त्वावर स्थिरावली आहे, असा पुरुष जिवंतपणीच ब्रह्मरूप होतो. हे केवळ बौद्धिक ज्ञान नसून अनुभवाचे शुद्ध स्वरूप आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य कौतुक किंवा वस्तूंच्या सुखापेक्षा आपल्या कामातील समाधान आणि मनाची शांती याला महत्त्व देतो, तेव्हा आपण या ओवीचा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळाल्यावर केवळ पेढे वाटण्यापेक्षा, आपण जे ज्ञान मिळवले त्यात आनंद मानणे म्हणजे 'आत्मबोधे हरिख' होय.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेच्या ५ व्या अध्यायातील २४ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज अंतरीच्या सुखाचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 40

जेथ हे अंतःकरण। आणि बुद्धीचें आयतन। इंद्रियें तंव अधिष्ठान। प्रसिद्धचि॥

जेथे हे अंतःकरण आणि बुद्धीचे स्थान आहे, तसेच इंद्रिये हे तर त्याचे प्रसिद्ध अधिष्ठानच आहेत.

"Where this mind and the seat of intellect are, and the senses are its well-known locations."

जेथ Adverb
Jetha
जेथे
Where
अंतःकरण Noun
Antahkarana
मन किंवा हृदय
Mind or inner self
आयतन Noun
Ayatana
स्थान किंवा घर
Abode or seat
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
अधिष्ठान Noun
Adhishthana
राहण्याचे मुख्य ठिकाण
Foundation or base
प्रसिद्धचि Adjective
Prasiddhachi
ओळखले जाणारे किंवा उघड असणारे
Well-known or evident

💡 अर्थ

काम (इच्छा) इंद्रियों, मन और बुद्धि में निवास करता है; इनके माध्यम से वह ज्ञान को ढंककर मनुष्य को भ्रमित करता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, काम किंवा वासना ही बाहेरून येत नाही. ती आपल्या शरीराच्या आत तीन मुख्य ठिकाणी लपलेली असते: आपली पाच ज्ञानेंद्रिये, आपले मन (अंतःकरण) आणि आपली बुद्धी. जेव्हा एखादी इच्छा निर्माण होते, तेव्हा ती प्रथम इंद्रियांना पकडते, मग मनाला अस्वस्थ करते आणि शेवटी बुद्धीला भ्रमित करते. या तीन ठिकाणांचा ताबा घेतल्यामुळे माणसाला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे समजेनासे होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा हे लक्षात घ्यावे की हा मोह आपल्या इंद्रियांनी आणि मनाने निर्माण केला आहे. अशा वेळी शांत राहून बुद्धीचा वापर करून स्वतःवर नियंत्रण मिळवावे.

📌 संदर्भ

काम (वासना) मनुष्याला कशा प्रकारे मोहित करतो आणि तो शरीरात नेमका कुठे राहतो, याचे वर्णन श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 383

म्हणोनि तूं आतां । झणीं शोक करिसी पांडुसुता । हें सर्वथा अनुचिता । न विचारितां ॥

"Therefore, O son of Pandu, do not grieve now. This is entirely improper without proper reflection."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
झणीं Adverb
Jhani
मुळीच / त्वरित
At all / Quickly
शोक Noun
Shoka
दुःख / शोक
Grief / Sorrow
पांडुसुता Noun
Pandusuta
पांडूचा पुत्र (अर्जुन)
Son of Pandu (Arjuna)
अनुचिता Adjective
Anuchita
अयोग्य
Improper
विचारितां Verb
Vicharita
विचार करणे
Considering / Thinking

💡 अर्थ

इसलिए हे अर्जुन, तुम अब शोक मत करो। बिना विचार किए इस प्रकार दुखी होना पूरी तरह से अनुचित है।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व या सत्याचा उलगडा झाल्यावर शोक करण्याला जागाच उरत नाही. अर्जुन मोहवश होऊन दुःख करत होता, त्याला सावध करताना कृष्ण म्हणतात की, सत्याचा आणि विवेकाचा विचार न करता शोक करणे हे एका क्षत्रियाला आणि ज्ञानी पुरुषाला मुळीच शोभत नाही. विवेकाचा अभाव हेच सर्व दुःखांचे मूळ आहे, असे येथे सुचवले आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्या आयुष्यात एखादी कठीण परिस्थिती येते किंवा नुकसान होते, तेव्हा रडत न बसता शांतपणे विचार करून परिस्थिती स्वीकारणे आवश्यक आहे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडण्यापेक्षा, कुठे चूक झाली याचा विचार करून पुढच्या वेळी जास्त अभ्यास करणे हाच खरा मार्ग आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगून त्याचा अज्ञानजन्य शोक दूर करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा