🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे निर्लेपत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आकाश हे सर्वव्यापी आहे, परंतु त्यात असलेला धूर आकाशाला मलीन करू शकत नाही किंवा त्याला स्पर्शही करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो पुरुष आत्मस्वरूपात जागा झाला आहे, तो देहात राहत असूनही देहाच्या कर्मांनी किंवा त्यांच्या फळांनी बांधला जात नाही. तो आपल्या स्वतःच्याच चैतन्यमय महिमात सदैव मुक्त असतो. कर्माचा लेप केवळ देहबुद्धी असलेल्यांना लागतो, आत्मज्ञानी पुरुषाला नाही.

दैनंदिन जीवनात कामे करताना 'मी करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आकाशासारखे अलिप्त राहून कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना यशाने हुरळून न जाणे आणि अपयशाने खचून न जाणे.

अर्जुनाला आत्म्याचे निर्लेप स्वरूप समजावून सांगताना माउली आकाशाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, शरीर हे जरी नश्वर असले तरी त्यामध्ये वास करणारे चैतन्य किंवा आत्मा हा अविनाशी आहे. सृष्टीचा प्रलय झाला किंवा काळाचा अंत झाला (कल्पांत), तरी या चैतन्याला मरण नाही. आत्मा हा शस्त्रानी छेदला जात नाही किंवा अग्नीने जळत नाही. त्यामुळे शरीराच्या मृत्यूचा शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, कारण मूळ तत्त्व कधीच संपत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या मृत्यूमुळे किंवा मोठ्या नुकसानामुळे खचून जातो, तेव्हा हे तत्त्व आपल्याला धीर देते. उदाहरण: जसे जुने कपडे फाटले तरी माणूस संपत नाही, तसे शरीर संपले तरी अस्तित्व संपत नाही, हा विचार मनाला शांती देतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याच्या अविनाशी स्वरूपाबद्दल सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याचे किरण समुद्राच्या किंवा नदीच्या पाण्यात शिरतात, पण ते पाणी किरणांना भिजवू शकत नाही, तसेच ज्ञानी माणसाची कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. तो कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने करावे, 'मीच हे केले' असा अहंकार ठेवू नये. उदाहरणार्थ, एखादा खेळाडू जेव्हा संघासाठी खेळतो तेव्हा तो वैयक्तिक विक्रमापेक्षा खेळावर लक्ष केंद्रित करतो, ज्यामुळे तो दडपणाखाली येत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.