🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, स्वधर्माप्रमाणे जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, तेच श्रेष्ठ आहे. जरी ते कर्म वरवर पाहता कठीण किंवा दोषपूर्ण वाटले, तरी ते आपले कर्तव्य म्हणून ईश्वराच्या चरणी अर्पण बुद्धीने आणि प्रेमाने करावे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा ते निष्ठेने करणे महत्त्वाचे आहे. अर्जुनाला युद्ध करणे अधर्म वाटत होते, पण ते त्याचे विहित कर्तव्य होते, म्हणून भगवंत त्याला ते प्रेमाने करण्यास सांगत आहेत.

आपले कर्तव्य पार पाडताना ते ओझे न मानता आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाला ओझे न मानता ते आपले कर्तव्य समजून आवडीने करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे कर्तव्य ओझे न मानता प्रेमाने पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जो साधक आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवतो, तोच खरा 'स्थिरप्रज्ञ' होय. इंद्रिये स्वभावतः बाह्य विषयांकडे धावतात, ज्यामुळे मन विचलित होते. परंतु, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या मोहातून बाजूला काढतो आणि त्यांना आत्मस्वरूपात स्थिर करतो, तोच पूर्ण ज्ञानी पुरुष होय. इंद्रिय निग्रह हाच आत्मज्ञानाचा पाया आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल किंवा टीव्हीचा मोह होतो, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवून ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगत असताना, इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याचा भाग आहे, तेच कर्म मनाचा संयम राखून करावे. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले कर्म हेच बंधनातून मुक्त करते. मनाचा समतोल राखणे आणि विहित कर्माचे पालन करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात. अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित कर्म' आहे. परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता किंवा आळस न करता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचा विस्तार करताना ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्म करण्याच्या आवश्यकतेवर भर देत आहेत.