🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. जेव्हा मनुष्य कर्माच्या फळाची आशा सोडतो, तेव्हा त्याच्या मनात 'काय करावे' (विहित कर्म) आणि 'काय करू नये' (अकर्म किंवा अधर्म) याबद्दल संभ्रम निर्माण होऊ शकतो. महाराज म्हणतात की, तू केवळ तुझे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाड. कर्माच्या स्वरूपाबद्दल किंवा त्याच्या परिणामाबद्दल कोणताही मानसिक गोंधळ मनात ठेवू नकोस. कर्माचे फळ ईश्वराच्या हाती सोपवून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम केल्यावर मला काय फायदा होईल?' असा विचार करण्यापेक्षा 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कर्मचाऱ्याने पदोन्नतीची चिंता करण्यापेक्षा आपले काम प्रामाणिकपणे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे.

भगवद्गीतेतील 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' या श्लोकाचे निरूपण करताना, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यांमधील मानसिक द्वंद्व सोडण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (ज्ञानाचा मार्ग) आणि कर्मयोग (निष्काम कर्माचा मार्ग) हे मुळात एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच शरीराचे दोन अवयव वेगळे दिसले तरी ते एकाच जीवाला आधार देतात, तसेच हे दोन्ही मार्ग एकाच मोक्षप्राप्तीकडे नेतात. केवळ ज्यांच्याकडे आत्मज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांनाच या दोन मार्गांमध्ये भेद किंवा फरक जाणवतो. ज्ञानी व्यक्तीला या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच असल्याचे उमजते.

आपल्या दैनंदिन जीवनात काम आणि भक्ती यांना वेगळे समजू नका. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी मनापासून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता अभ्यास करत असेल, तर तो अभ्यासच त्याचा 'योग' आणि 'संन्यास' दोन्ही ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांच्यातील तात्विक एकत्व स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व या सत्याचा विचार करून तू आता गोंधळून जाऊ नकोस. मोह आणि शोक सोडून देऊन हे आत्मज्ञानाचे विचार तुझ्या अंतःकरणात पक्के कर, जेणेकरून तुझे चित्त विचलित होणार नाही.

जेव्हा आपण संकटात असतो, तेव्हा डगमगून न जाता आपल्या ज्ञानावर आणि विचारांवर ठाम राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कठीण प्रश्न आला तरी घाबरून न जाता शांतपणे विचार करून उत्तर लिहावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून मनाची स्थिरता कशी महत्त्वाची आहे हे स्पष्ट करतात.