🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये बाह्य विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखतो, तोच खरा ज्ञानी होय. इंद्रिये जेव्हा विषयांकडे धावणे थांबवतात, तेव्हाच चित्त अंतर्मुख होऊन परमात्म्याशी एकरूप होते. हा इंद्रियनिग्रह केवळ बळजबरीने नसून, आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात झालेला विवेकपूर्ण संयम आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात चुकीचे बोलण्यापासून स्वतःला रोखतो किंवा अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचे आकर्षण टाळतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचा वापर करतो. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात मनोरंजनावर ताबा ठेवून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्याची इंद्रिये विषयांकडून खेचून घेतली जातात, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कमळाचे पान किंवा कमळ पाण्यात असूनही पाण्यापासून अलिप्त असते, त्याला पाणी स्पर्श करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्तव्ये पार पाडतो. परंतु, ही कर्मे करताना त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार (कर्तेपण) नसतो. तो कर्माच्या फळाची अपेक्षा करत नाही आणि स्वतःला कर्माचा मालक समजत नाही. यामुळे तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहतो. तो संसारात एका खेळाडू प्रमाणे मुक्तपणे वावरतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. 'मी किती मोठे काम केले' असा गर्व न बाळगल्यास आपल्याला कामाचा ताण येत नाही आणि आपण आनंदी राहतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अलिप्ततेचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले किंवा नैतिकदृष्ट्या योग्य) आहे. हे कर्म करताना मनामध्ये कोणत्याही फळाची किंवा परिणामाची हाव नसावी. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते मुक्तीचा मार्ग सुकर करते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माच्या फळाचा त्याग करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करणे, हे या ओवीचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या निष्काम कर्मयोगाचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचे स्वरूप कसे असावे हे सांगत आहेत.