🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गुह्य सिद्धांताचे स्पष्टीकरण देतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य कर्मे करत असताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार पूर्णपणे सोडून देतो, तो कर्माच्या फळांपासून मुक्त राहतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती ईश्वराच्या इच्छेनुसार किंवा केवळ कर्तव्य म्हणून कर्म करते, तेव्हा त्या कर्माचे चांगले किंवा वाईट परिणाम त्याला बाधत नाहीत. हे अकर्तेपण म्हणजे कर्माचा त्याग नसून कर्मातील अहंकाराचा त्याग आहे. अशा स्थितीत राहणारा मनुष्य अनंत काळपर्यंत कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते माझे कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना 'मी उपकार केले' असे न वाटता 'हे माझे कर्तव्य होते' असे मानणे म्हणजे अकर्तेपणा होय.

कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे आणि अकर्ता भाव कसा जपावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. असा पुरुष जो स्वभावतःच इंद्रियांच्या विषयांनी (जसे की मोह, माया) विचलित होत नाही. त्याच्या अंतःकरणात 'मी' आणि 'दुसरा' असा भेदभाव उरत नाही. त्याला सर्व चराचर सृष्टीमध्ये एकाच ईश्वराचे रूप दिसते, त्यामुळे त्याच्या मनात द्वैतबुद्धीचा लवलेशही नसतो. ही स्थिती पूर्ण वैराग्य आणि ज्ञानाची आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांशी वागतो, तेव्हा जात, धर्म किंवा श्रीमंती-गरीबी असा भेदभाव न करता सर्वांना समान मानणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक आचरण आहे. उदाहरणार्थ, शाळेत सर्व मित्रांना सारखीच मदत करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे अशा व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत जिने मानसिक संतुलन प्राप्त केले आहे आणि जिला सर्वत्र एकता दिसते.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे काहीच कारण उरलेले नाही. तू तुझ्या मनाला भ्रमात ठेवू नकोस किंवा कर्तव्यापासून परावृत्त करू नकोस. क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्यासाठी सज्ज हो आणि युद्धासाठी धनुष्य उचल. हे केवळ युद्धाचे आवाहन नसून अज्ञानाचा त्याग करून ज्ञानयुक्त कर्म करण्याचा संदेश आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो किंवा आळसामुळे काम टाळतो, तेव्हा या ओवीचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटत असेल तर घाबरून न जाता 'उठ आणि अभ्यास कर' हा संदेश स्वतःला द्यावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक गोंधळ सोडून देऊन क्षत्रिय धर्मानुसार युद्ध करण्यासाठी प्रोत्साहित करत आहेत.