🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालणाऱ्या साधकासाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. म्हणून श्रीकृष्ण अर्जुनाला उपदेश करतात की, त्याने आपल्या सर्व ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना संयमित करावे. जेव्हा इंद्रिये बुद्धीच्या ताब्यात येतात, तेव्हाच मनुष्य खऱ्या अर्थाने स्थिरप्रज्ञ होतो आणि त्याला आंतरिक शांती लाभते.

परीक्षेचा अभ्यास करताना टीव्ही किंवा मोबाईलकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवणे आणि अभ्यासात एकाग्र होणे, हे या ओवीचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियनिग्रहाची आवश्यकता श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे मार्मिक वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा अर्जुन दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहतो, तेव्हा त्याला समोर शत्रू म्हणून नाही तर आपलेच 'गोत्रज' (नातेवाईक) दिसतात. भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य आणि इतर सर्व आप्तस्वकीय पाहून अर्जुनाचे मन गोंधळून जाते. युद्धाच्या भीषण वास्तवापेक्षा त्याला नात्यांमधील ओढ जास्त जाणवू लागते. हा विस्मय केवळ आश्चर्याचा नसून तो एका मोठ्या मानसिक संघर्षाची आणि मोहाची सुरुवात आहे. स्वतःच्याच माणसांविरुद्ध शस्त्र उचलण्याच्या कल्पनेने तो विस्मित होतो.

जेव्हा आपण आयुष्यात कठीण निर्णय घेतो, तेव्हा कधीकधी भावना आणि कर्तव्य यांच्यात संघर्ष होतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पात आपल्या जवळच्या मित्राची चूक सुधारताना आपल्याला संकोच वाटू शकतो, अशा वेळी आपण अर्जुनासारखे गोंधळतो. अशा वेळी भावनेपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व देणे आवश्यक असते.

कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन समोरच्या योद्ध्यांकडे पाहतो आणि त्याला सर्वत्र आपलेच नातेवाईक दिसतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. जो मनुष्य आपल्या कर्माच्या फळाची आसक्ती (संग) पूर्णपणे त्यागून देतो, तोच खऱ्या अर्थाने 'नित्यतृप्त' म्हणजे सदैव समाधानी राहतो. अशा व्यक्तीला कर्माच्या परिणामांची किंवा बाह्य साधनांची अगतिकता (पांगु) उरत नाही. त्याचे सुख बाह्य गोष्टींवर अवलंबून नसल्यामुळे, तो कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही आणि कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

एखाद्या स्पर्धेत भाग घेताना 'मला बक्षीस मिळेलच' या विचारापेक्षा 'मी माझे सर्वोत्तम प्रदर्शन करेन' यावर लक्ष देणे. यामुळे हरलो तरी दुःख होत नाही आणि जिंकलो तरी अहंकार येत नाही.

फळाची आशा सोडून कर्म करणाऱ्या स्थितप्रज्ञ व्यक्तीची लक्षणे सांगताना माउली ही ओवी म्हणतात.